Thái tử là người con của vua đã được chính thức chọn và tấn phong để sau này nối ngôi. Gọi đầy đủ là hoàng thái tử; sách cũ còn gọi bằng tên nơi ở là đông cung. Hoàng tử thì nhà vua có thể có nhiều, nhưng thái tử mỗi lúc chỉ có một, và ngôi ấy có thể bị phế nếu triều đình đổi ý.
| Nghĩa ngắn | Hoàng tử được lập làm người kế vị ngai vàng |
| Chữ Hán | 太子: thái (to, bậc trên) + tử (con) |
| Loại từ | Danh từ, dùng trong văn cảnh lịch sử, vương triều |
| Gọi khác | Hoàng thái tử, đông cung, trữ quân |
Thái tử: vì sao lại là chữ thái?
Chữ thái (太) trong Hán văn mang nghĩa to lắm, vượt bậc. Thiều Chửu còn ghi một cách dùng nữa: thêm chữ thái vào trước danh xưng để tôn người ở bậc cao hơn, như thái phu nhân. Chữ tử (子) là con. Ghép lại, thái tử là “người con lớn”, người con đứng trên các anh em khác về ngôi thứ, chứ không nhất thiết là người sinh ra trước.
Thời Tiên Tần, người nối ngôi của các vua chư hầu cũng được gọi là thái tử. Đến khoảng thời Tào Ngụy, triều đình phương Bắc mới tách rõ: chỉ người kế vị hoàng đế được giữ danh xưng này, còn con nối tước của các vương bị hạ xuống gọi là thế tử. Chuyện ấy được kể kĩ trong bài danh xưng thế tử của người nối nghiệp chúa, gồm cả lí do vì sao ở phủ chúa Trịnh không có thái tử.
Được lập làm thái tử nghĩa là sao?
Từ điển tiếng Việt định nghĩa thái tử là hoàng tử được chọn để về sau nối ngôi vua. Điểm mấu chốt nằm ở chữ “được chọn”. Vua có thể có hàng chục người con trai, tất cả đều là hoàng tử, nhưng phải qua một lễ sắc lập thì một người trong số đó mới thành thái tử. Vì thế tiếng Việt có những cụm cố định: lập thái tử, phế thái tử (truất ngôi kế vị), Đông cung thái tử.
Đông cung vốn là cung điện phía đông của hoàng thành, nơi người kế vị ở. Lâu dần, tên nơi ở được dùng để gọi luôn người ở đó, nên “lập đông cung” cũng có nghĩa là lập thái tử. Vợ của thái tử được gọi là thái tử phi.
Lệ thường chọn con trưởng của hoàng hậu, nhưng sử sách ghi không ít trường hợp vua chọn con thứ, hoặc giữ kín người kế vị đến lúc lâm chung để tránh tranh giành. Thời Trần có một nét riêng: vua cha nhường ngôi sớm cho thái tử khi con đã trưởng thành, rồi lui về làm thái thượng hoàng, vẫn kèm cặp vua trẻ việc triều chính. Câu quen thuộc trong sách sử “vua băng hà, thái tử lên ngôi” cũng dùng một chữ riêng cho cái chết của bậc đế vương, xem thêm ở bài cách nói trang trọng về cái chết của vua.
Từ này chưa hề cũ đi. Báo chí vẫn gọi người kế vị ở những nước còn chế độ quân chủ là thái tử hay hoàng thái tử, chẳng hạn khi đưa tin về hoàng gia Nhật Bản, Thái Lan hay các nước vùng Vịnh. Ở đây “thái tử” là bản dịch quen tay của crown prince trong tiếng Anh.
Thái tử, hoàng tử, thế tử khác nhau ra sao?
Ba danh xưng này đều chỉ con trai trong nhà có ngôi báu, nên rất dễ lẫn khi xem phim cổ trang.
| Danh xưng | Chỉ ai | Ví dụ dùng |
|---|---|---|
| Hoàng tử | Mọi người con trai của hoàng đế | Nhà vua có năm hoàng tử |
| Thái tử | Hoàng tử đã được sắc lập làm người kế vị | Lập hoàng tử thứ ba làm thái tử |
| Thế tử | Người nối tước của vương chư hầu hoặc của chúa | Thế tử phủ chúa Trịnh |
| Thái thượng hoàng | Vua cha đã nhường ngôi mà còn sống | Thượng hoàng nhà Trần |
| Phò mã | Chồng của công chúa | Được vua kén làm phò mã |
Thái tử thực ra không có từ trái nghĩa đúng nghĩa. Thứ đối lập gần nhất với nó là phế thái tử, người từng được lập rồi bị truất. Còn với những danh xưng khác trong hoàng tộc, từ chàng rể của nhà vua (xem bài chồng của công chúa gọi là gì) đến các tước của con gái, mỗi chữ đều gắn với một vị trí khác nhau trong cung.
Một lỗi gặp khá nhiều khi viết văn: gọi mọi con trai của vua là thái tử. Nếu nhân vật chưa được lập làm người kế vị, hãy gọi là hoàng tử. Lỗi ngược lại cũng có, như gọi người nối ngôi của một ông chúa là thái tử, trong khi đúng ra phải là thế tử.
Đông cung, thái tử phi và crown prince
Hoàng thái tử là gì?
Là tên gọi đầy đủ, trang trọng của thái tử, nhấn rằng đây là người kế vị của hoàng đế. Trong văn bản xưa và trong tin về hoàng gia Nhật Bản, cách gọi hoàng thái tử xuất hiện thường hơn.
Đông cung thái tử là ai?
Vẫn là thái tử, chỉ thêm tên nơi ở. Người kế vị sống ở cung phía đông của hoàng thành nên được gọi là đông cung; “Đông cung thái tử” là cách gọi ghép cả hai.
Thái tử phi là gì?
Là vợ chính của thái tử. Nếu thái tử lên ngôi, thái tử phi thường được phong làm hoàng hậu.
Thái tử tiếng Anh là gì?
Thường dịch là crown prince. Một số hoàng gia châu Âu có tước riêng cho người kế vị, như Prince of Wales ở Anh, nên dịch các tước này thành “thái tử” chỉ là cách gọi gần đúng.
Thái tử có nhất thiết là con trưởng không?
Không. Con trưởng của hoàng hậu thường được ưu tiên, nhưng vua có quyền chọn con thứ, và thái tử cũng có thể bị phế để lập người khác.