Phân tích Buổi học cuối cùng (Đô-đê) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

An-phông-xơ Đô-đê là nhà văn Pháp có nhiều truyện ngắn nhẹ nhàng mà thấm thía. Buổi học cuối cùng, viết sau cuộc chiến tranh Pháp – Phổ, là truyện tiêu biểu của ông, để lại ấn tượng sâu sắc về tình yêu nước gắn liền với tình yêu tiếng mẹ đẻ.

Truyện kể về buổi học Pháp văn sau chót ở một trường làng vùng An-dát, khi nơi đây đã rơi vào tay quân Phổ. Người kể là cậu bé Phrăng. Sáng hôm ấy, Phrăng đi học muộn, còn mải nghĩ đến chuyện trốn học. Nhưng bước vào lớp, cậu ngạc nhiên trước không khí trang nghiêm khác lạ, và rồi sững sờ khi thầy Ha-men báo tin từ mai chỉ được học tiếng Đức. Từ giây phút ấy, cậu bé ham chơi bỗng hối hận, thấy từng trang sách, từng lời thầy giảng đều quý giá. Sự đổi thay ấy chính là lúc Phrăng lớn lên trong ý thức về đất nước.

Thầy Ha-men là hình ảnh người thầy hết lòng vì học trò. Thầy mặc trang phục đẹp nhất, giảng bài kiên nhẫn chưa từng thấy, dặn học trò phải giữ lấy tiếng Pháp, vì giữ được tiếng nói là giữ được hi vọng tự do. Khoảnh khắc thầy nghẹn ngào viết lên bảng dòng chữ Nước Pháp muôn năm là đỉnh điểm cảm xúc của truyện.

Với ngôi kể thứ nhất và ngòi bút miêu tả tâm lí tinh tế, Đô-đê đã gửi gắm thông điệp sâu sắc: yêu nước trước hết là yêu và giữ gìn tiếng nói dân tộc. Thông điệp ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị với mỗi chúng ta.

Năm 1871, sau khi thua trận trong cuộc chiến với nước Phổ, Pháp buộc phải nhường hai vùng An-dát và Lo-ren. Từ biến cố lịch sử đau thương ấy, An-phông-xơ Đô-đê viết truyện ngắn Buổi học cuối cùng, kể về giờ học tiếng Pháp sau cùng ở một ngôi trường làng. Câu chuyện nhỏ bé mà chứa đựng tình cảm lớn lao: tình yêu Tổ quốc thể hiện qua tình yêu tiếng mẹ đẻ.

Tình huống truyện rất đặc biệt. Đó là buổi học bình thường về hình thức, nhưng là buổi học cuối cùng bằng tiếng Pháp, bởi từ hôm sau, theo lệnh của kẻ chiếm đóng, nhà trường chỉ được dạy tiếng Đức. Mọi chi tiết trong truyện đều xoay quanh tình huống ấy, khiến buổi học mang ý nghĩa như một buổi lễ chia tay với ngôn ngữ, với đất nước.

Câu chuyện được kể qua lời Phrăng, một cậu bé ham chơi. Trên đường đến trường, cậu chỉ lo bị thầy hỏi bài phân từ, còn những tiếng chim hót, cảnh lính Phổ tập trên cánh đồng lại cám dỗ cậu hơn. Cậu đi ngang đám đông bên bảng thông báo mà chẳng mảy may để ý, nghe bác phó rèn nói mà tưởng bác trêu mình. Đó là tâm lí rất thật của một đứa trẻ chưa ý thức được những gì đang diễn ra.

Bước vào lớp, Phrăng lần lượt nhận ra những điều khác lạ. Lớp không ồn ào như mọi ngày mà lặng như sáng Chủ nhật. Thầy Ha-men không quở trách mà dịu dàng gọi cậu vào chỗ. Thầy mặc chiếc áo đẹp chỉ dùng những hôm có thanh tra, phát thưởng. Cuối lớp, các cụ già trong làng ngồi lặng lẽ, cụ Hô-de còn mang theo cuốn sách vỡ lòng cũ. Những chi tiết ấy dồn nén không khí, chuẩn bị cho lời thông báo của thầy: đây là buổi học Pháp văn cuối cùng.

Lời thông báo làm Phrăng choáng váng và thay đổi hẳn. Cậu tự giận mình vì những ngày bỏ phí; những cuốn ngữ pháp, thánh sử vốn nặng nề bỗng trở thành những người bạn mà cậu đau lòng khi phải chia xa. Cậu quên cả những lần bị thầy phạt, chỉ thấy thương thầy. Khi không đọc được bài, cậu xấu hổ đến không dám ngẩng đầu. Trong giờ học, cậu bất ngờ thấy bài giảng dễ hiểu lạ lùng, và chăm chú như chưa từng chăm chú. Câu hỏi ngây thơ về đàn chim bồ câu, liệu chúng có bị bắt hót bằng tiếng Đức không, vừa hồn nhiên vừa chua xót, cho thấy cậu đã cảm nhận được nỗi đau mất nước bằng trái tim trẻ thơ.

Bên cạnh Phrăng, thầy Ha-men hiện lên thật đáng kính. Bốn mươi năm gắn bó với ngôi trường, giờ đây thầy phải ra đi. Thầy không trách học trò mà nhận lỗi về mình, về các bậc cha mẹ, chỉ ra thói quen chần chừ việc học của người dân xứ mình. Thầy ca ngợi tiếng Pháp là ngôn ngữ đẹp, trong sáng, vững vàng, dặn học trò giữ lấy nó, vì dân tộc nào còn giữ được tiếng nói thì như “nắm được chìa khoá chốn lao tù”. Thầy giảng giải say sưa, như muốn trao trọn vốn liếng cả đời cho học trò chỉ trong vài giờ. Đến khi tiếng kèn lính Phổ vang lên, thầy nghẹn ngào, chẳng thốt được câu nào, chỉ dồn sức viết thật to Nước Pháp muôn năm. Hình ảnh ấy cho thấy một tấm lòng yêu nước mãnh liệt.

Truyện thành công nhờ ngôi kể thứ nhất, giúp người đọc theo sát từng biến chuyển tâm lí của Phrăng. Nhiều chi tiết giàu sức gợi: những tờ mẫu chữ treo như lá cờ nhỏ, cụ Hô-de run run đánh vần, tiếng chim bồ câu gù trên mái. Giọng văn nhẹ nhàng mà thấm đẫm cảm xúc. Buổi học cuối cùng vì thế không chỉ là câu chuyện của nước Pháp, mà còn là bài học cho mọi dân tộc về giá trị của tiếng mẹ đẻ. Với người Việt Nam, truyện nhắc chúng ta yêu quý và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

Phrăng là người kể chuyện và cũng là nhân vật để lại nhiều suy nghĩ trong truyện Buổi học cuối cùng. Qua diễn biến tâm trạng của cậu, Đô-đê cho thấy sự thức tỉnh của một tâm hồn trẻ thơ trước nỗi đau mất nước.

Lúc đầu, Phrăng là một cậu bé bình thường như bao đứa trẻ khác: ham chơi, lười học, sợ bị thầy kiểm tra. Sáng hôm ấy, cậu dậy muộn, lại chưa học bài phân từ, nên đã nghĩ đến chuyện bỏ học để rong chơi giữa đồng cỏ đầy nắng. Dù cưỡng lại được cám dỗ, cậu vẫn vô tư trước bảng tin chẳng lành ở trụ sở xã và hiểu lầm lời bác phó rèn.

Vào lớp, Phrăng ngỡ ngàng trước những điều khác thường: sự im lặng, thái độ dịu dàng của thầy, bộ áo trang trọng thầy mặc, những người dân ngồi ở cuối lớp. Cậu chưa hiểu, nhưng đã cảm thấy có gì đó rất hệ trọng. Khi thầy báo đây là buổi học tiếng Pháp cuối cùng, cậu choáng váng. Từ đây, suy nghĩ của Phrăng chuyển biến mạnh mẽ. Cậu hối tiếc thời gian đã phí hoài, thấy những cuốn sách quen thuộc bỗng thân thương, thương thầy giáo sắp phải ra đi. Cậu hiểu vì sao thầy mặc đẹp, vì sao các cụ già đến lớp. Đứa trẻ hồn nhiên đã bắt đầu biết suy nghĩ như người lớn.

Đến lượt đọc bài, Phrăng ước được đọc trôi chảy dù phải đổi bất cứ giá nào, nhưng lại lúng túng. Nỗi xấu hổ ấy cho thấy cậu thật lòng muốn học. Trong giờ học, cậu chăm chú hết mức, thấy mọi điều thầy giảng đều dễ hiểu. Nghe chim bồ câu gù, cậu băn khoăn không biết lũ chim có bị buộc phải hót bằng tiếng Đức hay không. Câu hỏi ngây thơ ấy chứa đựng cả sự mỉa mai với kẻ xâm lược lẫn tình yêu tiếng mẹ đẻ đang trỗi dậy trong cậu. Và khi buổi học kết thúc, cậu thấy thầy Ha-men lớn lao hơn bao giờ hết.

Qua nhân vật Phrăng, tác giả cho thấy lòng yêu nước có thể được đánh thức từ những điều giản dị như một buổi học. Phrăng cũng nhắc nhở mỗi học sinh: đừng chần chừ việc học, bởi có những thứ khi mất đi rồi ta mới thấy quý.

Trong truyện Buổi học cuối cùng, thầy Ha-men là nhân vật được khắc họa qua cái nhìn của cậu học trò Phrăng. Qua đôi mắt ấy, thầy hiện lên như biểu tượng của lòng yêu nghề và tình yêu đất nước.

Trước hết, thầy Ha-men là người gắn bó trọn đời với nghề dạy học. Suốt bốn mươi năm, thầy gắn bó với ngôi trường nhỏ, nơi những bàn ghế đã nhẵn bóng, hàng hồ đào ngoài sân nay đã cao, giàn hu-blông thầy trồng đã leo kín cửa sổ. Ngày thường thầy nghiêm khắc, sẵn sàng gõ thước, phạt học trò. Nhưng trong buổi học cuối cùng, thầy hoàn toàn khác: thầy dịu dàng với Phrăng dù cậu đến muộn, không mắng cậu khi cậu không thuộc bài.

Thầy đến lớp trong bộ trang phục trang trọng nhất, như dự một buổi lễ. Đó là cách thầy tôn vinh tiếng Pháp, tôn vinh giờ phút chia tay với nghề và với quê hương. Lời thầy nói thấm đẫm suy tư: thầy chỉ ra sai lầm của người dân xứ An-dát là luôn để việc học lại hôm sau, và không quên tự nhận phần lỗi của mình khi từng cho học trò nghỉ để đi câu cá hay tưới vườn. Đó là sự trung thực đáng quý của người thầy.

Tình yêu nước của thầy Ha-men thể hiện rõ nhất qua tình yêu tiếng Pháp. Thầy khẳng định tiếng Pháp là ngôn ngữ đẹp nhất, trong sáng nhất, dặn học trò giữ gìn nó, bởi một dân tộc dù mất nước nhưng giữ được tiếng nói thì vẫn còn hi vọng giành lại tự do. Thầy giảng bài với tất cả tâm huyết, chuẩn bị những tờ mẫu mới ghi Pháp, An-dát. Trong lúc học trò tập viết, thầy đứng lặng nhìn từng đồ vật như muốn khắc ghi tất cả vào lòng.

Giây phút cuối cùng là lúc nhân vật hiện lên cao đẹp nhất. Khi chuông trưa điểm và kèn lính Phổ vang lên, thầy đứng dậy, mặt tái nhợt, muốn nói mà nghẹn lời. Thầy dằn phấn ghi lên bảng đen Nước Pháp muôn năm, rồi tựa đầu vào tường, lặng lẽ cho học trò ra về. Không cần lời nói, hành động ấy đã thay cho tất cả: nỗi đau mất nước, niềm tin vào đất nước và lời nhắn nhủ gửi lại thế hệ sau.

Thầy Ha-men là hình ảnh đẹp về người thầy, người công dân yêu nước. Qua nhân vật này, Đô-đê khẳng định: giữ gìn tiếng nói dân tộc chính là cách giữ gìn Tổ quốc.

Có những câu chuyện không chỉ thuộc về một dân tộc mà trở thành bài học chung của nhân loại. Buổi học cuối cùng của An-phông-xơ Đô-đê là một câu chuyện như thế, bởi nó đặt ra một chân lí lớn: tiếng nói là linh hồn của dân tộc.

Ngay tình huống truyện đã cho thấy điều đó. Kẻ chiếm đóng không chỉ chiếm đất đai mà còn muốn xóa bỏ tiếng Pháp trong nhà trường vùng An-dát, Lo-ren. Chúng hiểu rằng khi người dân quên tiếng mẹ đẻ, họ sẽ dần quên mình là ai. Vì thế, mệnh lệnh chỉ dạy tiếng Đức là một đòn đánh vào tinh thần dân tộc, nguy hiểm không kém những cuộc trưng thu hay thất trận.

Thầy Ha-men nhận ra điều đó sâu sắc hơn ai hết. Lời thầy dặn học trò giữ lấy tiếng Pháp, đừng bao giờ quên nó, là lời dặn của một người yêu nước. Thầy ví giữ được tiếng nói như nắm được chìa khóa mở cửa lao tù: dù thân phận nô lệ, dân tộc ấy vẫn còn con đường trở lại tự do. Đó là cách nhìn rất xa, đặt văn hóa vào trung tâm của cuộc đấu tranh giữ nước.

Những người trong làng cũng cảm nhận được điều ấy. Các cụ già đến ngồi cuối lớp, cụ Hô-de chăm chú đánh vần như một học trò nhỏ. Ai cũng tiếc vì đã không đến trường nhiều hơn khi còn có thể. Cả lớp học, từ đứa trẻ nhỏ nhất đến cụ già, đều nắn nót từng nét chữ như thể đó cũng là tiếng Pháp. Buổi học trở thành buổi lễ thiêng liêng chia tay tiếng mẹ đẻ.

Thông điệp ấy càng có ý nghĩa với người Việt Nam. Trải qua hơn một nghìn năm Bắc thuộc và gần một thế kỉ đô hộ, tiếng Việt vẫn được giữ gìn và phát triển, trở thành sợi dây gắn kết dân tộc. Ngày nay, khi tiếp xúc với nhiều ngôn ngữ khác, mỗi chúng ta càng cần yêu quý tiếng Việt, dùng tiếng Việt cho đúng và đẹp. Đọc Buổi học cuối cùng, em hiểu rằng học tốt tiếng mẹ đẻ cũng là một cách yêu nước.

Kết luận

Khi phân tích Buổi học cuối cùng, em nên làm rõ tình huống truyện, diễn biến tâm trạng của Phrăng, hình ảnh thầy Ha-men và thông điệp về tiếng nói dân tộc. Hãy chọn những chi tiết đắt giá như lời dặn của thầy, câu hỏi về đàn chim bồ câu và dòng chữ cuối cùng trên bảng.

Xem thêm:

• Soạn bài Buổi học cuối cùng – Ngữ văn 7 Cánh diều
• Buổi học cuối cùng: tác giả, tác phẩm