Bộc trực là tính nghĩ sao nói vậy, nói thẳng ra điều mình nghĩ, không vòng vo, không giấu ý. Kiểu người này thường được tin vì lời họ không có hai lớp, nhưng cũng dễ làm người nghe phật lòng nếu nói thẳng mà thiếu ý tứ. Từ này hay đi trong cụm tính bộc trực, ăn nói bộc trực, người bộc trực.
| Nghĩa ngắn | Nghĩ sao nói vậy, nói thẳng không giấu ý |
| Gốc từ | Hán Việt: bộc (phơi ra, bày ra) + trực (thẳng) |
| Loại từ | Tính từ |
| Đồng nghĩa | Trực tính, thẳng tính, thẳng thắn |
| Sắc thái | Trung tính, nghiêng về khen; thêm “quá” thì thành lời nhắc khéo |
Bộc trực: lòng phơi ra, lời đi thẳng
Hai chữ của từ này đều quen nếu để ý những từ cùng họ. Bộc là chữ trong bộc lộ, bộc bạch: bày ra, phơi ra cho người khác thấy. Trực (直) là thẳng, như trong chính trực, trực tiếp, trực tính. Ghép lại, bộc trực là để lòng mình hiện ra theo đường thẳng nhất, nghĩ gì thì lời đi ra đúng như thế.
Người Việt có sẵn một hình ảnh cho kiểu người này: thẳng như ruột ngựa. Ruột ngựa được tưởng tượng là một đường thẳng tuột, không quanh co. Cũng có câu ruột để ngoài da chỉ người không giữ được điều gì trong bụng. Bộc trực nằm ở giữa hai hình ảnh ấy: lòng không giấu, lời không uốn.
Người ta khen ai bộc trực là khen gì?
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học xếp bộc trực là tính từ, chỉ người có gì nói nấy, thẳng ra mà không uốn lời, với ví dụ ăn nói bộc trực, tính khí bộc trực. Từ đồng nghĩa được ghi là trực tính.
Ngoài đời, chữ này thường mô tả cách nói hơn là cách làm. Một vài cách dùng:
- Trong buổi họp lớp: Bạn lớp trưởng bộc trực, thấy kế hoạch thiếu chỗ nào là nói luôn trước cả lớp.
- Khi kể về người thân: Ông nội tính bộc trực, không ưng ai thì nói thẳng ngay trên mâm cơm.
- Trong nhận xét công việc: Sếp đánh giá cao kiểu góp ý bộc trực của cô ấy vì giúp sửa lỗi sớm.
- Trong lời nhắc khéo: Em bộc trực quá, nói vậy người ta tự ái đấy.
Câu cuối cho thấy sắc thái có thể nghiêng. Bản thân chữ bộc trực không chê, nhưng khi đi cùng “quá”, “hơi”, nó thành lời nhắc rằng thẳng đến mức thiếu tế nhị.
Trực tính, thẳng thắn hay bỗ bã?
| Từ | Gần hay xa bộc trực | Điểm khác |
|---|---|---|
| Trực tính, thẳng tính | Đồng nghĩa | Nhấn vào tính nết hay nói thẳng, không để bụng |
| Thẳng thắn | Gần nghĩa | Rộng hơn: cả lời nói lẫn thái độ, thường dùng như một lời khen |
| Chính trực | Họ hàng xa | Nói về đạo đức ngay thẳng, không chỉ về cách nói |
| Bỗ bã, phũ phàng | Mặt trái | Nói thẳng mà thô, không quan tâm người nghe |
| Kín đáo, úp mở, vòng vo | Trái nghĩa | Giữ ý, nói xa nói gần, không nói thẳng |
Thẳng thắn và bộc trực hay bị dùng thay nhau. Khác biệt nhỏ: thẳng thắn có thể là một lựa chọn trong một lần góp ý, còn bộc trực là cái tính có sẵn, cứ thế mà nói. Ai muốn đọc kĩ hơn về ranh giới giữa nói thẳng và nói đau có thể xem bài giải nghĩa chữ thẳng thắn và lằn ranh với sự phũ. Còn nếu điều đáng quý ở một người là sự ngay thẳng trong việc làm, từ đúng hơn là chính trực, phẩm chất của người ngay.
Nói thẳng mà người nghe vẫn đón nhận
Bộc trực là một đề tài gần gũi khi bàn về giao tiếp. Mặt mạnh dễ thấy: người bộc trực ít nói sau lưng, lời góp ý của họ đến sớm và rõ. Trong một nhóm làm bài, có một người dám nói “phần này sai rồi” thường tiết kiệm cho cả nhóm nhiều thời gian.
Mặt yếu cũng rõ không kém. Nói đúng nhưng chọn sai lúc, sai chỗ, như chê bài của bạn ngay trước lớp, thì điều đúng ấy khó được nghe. Lời dặn lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau trong câu ca dao về chuyện chọn lời không phải để bảo người ta nói dối, mà để nhắc rằng cách nói cũng là một phần của sự thật được đón nhận.
Một người bộc trực mà khéo thường giữ ba thói quen: nói về việc chứ không nói về người, nói riêng trước khi nói chung, và đưa kèm một gợi ý sửa. “Đoạn mở bài của cậu dài quá, thử cắt câu thứ hai xem” vẫn thẳng, nhưng nghe dễ chịu hơn nhiều so với “mở bài dở quá”.
Bộc trực ở trường, ở công sở và trong nhà
Tính bộc trực là gì?
Là nét tính cách của người quen nói thẳng điều mình nghĩ, không giấu giếm, không quanh co. Người có tính này thường vui buồn hiện ra mặt và ít để bụng lâu.
Bộc trực là tốt hay xấu?
Bản thân nó là một nét tính cách trung tính, phần nhiều được quý vì thật lòng. Nó thành điểm yếu khi người bộc trực nói thẳng mà không chọn lúc, chọn lời, khiến người khác tổn thương.
Bộc trực tiếng Anh là gì?
Thường dịch là frank, outspoken hoặc forthright. Blunt cũng gần nghĩa nhưng hay mang ý thẳng đến mức cộc.
Người bộc trực có phải người thiếu tế nhị không?
Không hẳn. Nhiều người bộc trực vẫn rất tế nhị: họ không vòng vo nhưng biết chọn chữ. Thiếu tế nhị là chuyện cách nói, còn bộc trực là chuyện không giấu ý.