Soạn bài Ghe xuồng Nam Bộ (Minh Nguyên) – Ngữ văn 7 Cánh diều

Đọc trước văn bản Ghe xuồng Nam Bộ; tìm hiểu thêm về các phương tiện được nêu trong văn bản.

Trả lời:

Khi đọc trước, em nên tự đặt và ghi câu trả lời cho mấy câu hỏi: văn bản giới thiệu đối tượng nào; đối tượng được chia thành mấy nhóm lớn; mỗi nhóm có những loại nhỏ nào; văn bản gồm mấy phần. Em có thể kẻ sẵn một bảng hai cột “Xuồng” – “Ghe” để điền tên từng loại khi đọc. Ngoài SGK, em tìm xem ảnh hoặc video về xuồng ba lá, ghe ngo đua trong lễ hội Ok Om Bok, chợ nổi Cái Răng… để hình dung rõ hình dáng các phương tiện.

Em biết những phương tiện đi lại nào mang tính đặc trưng của người dân ở mỗi vùng miền trên đất nước ta? Trong số đó, em thích phương tiện nào nhất? Vì sao?

Trả lời:

• Vùng núi phía Bắc: ngựa thồ hàng qua những con dốc dài; nhiều nơi người dân đi bộ, gùi hàng trên lưng.
• Tây Nguyên: voi từng là phương tiện chuyên chở và đi rừng của đồng bào; thuyền độc mộc trên sông, hồ.
• Vùng biển miền Trung: thuyền thúng, thuyền gỗ đánh cá.
• Đồng bằng sông Cửu Long: ghe, xuồng, đò ngang, đò dọc.
• Thành phố: xe máy, ô tô, xe buýt, tàu điện.

Em thích chiếc thuyền thúng nhất. Thoạt nhìn, nó chỉ như một chiếc nong tròn đan bằng tre, vậy mà người dân chài có thể chèo ra biển, xoay tròn tại chỗ rất khéo. Chiếc thuyền nhỏ ấy cho thấy sự sáng tạo của người dân ven biển từ những vật liệu sẵn có quanh mình.

Phần (1) cho biết bài viết sẽ triển khai ý tưởng và thông tin theo cách nào?

Trả lời:

Phần (1) báo trước cách viết bằng chính câu kết: căn cứ vào cách làm ra, công dụng và cách vận hành, ghe xuồng có thể chia ra thành nhiều loại. Như vậy, bài viết sẽ đi theo lối phân loại đối tượng: chia ghe xuồng thành từng nhóm, từng loại rồi lần lượt giới thiệu, giải thích.

Trả lời:

Phần (2) chỉ bàn về một đối tượng lớn là xuồng. Trong đó, người viết kể ra sáu loại nhỏ: xuồng ba lá, xuồng năm lá, xuồng tam bản, xuồng vỏ gòn, xuồng độc mộc và xuồng máy. Mỗi loại được giới thiệu về kích thước, cách làm hoặc công dụng (riêng xuồng năm lá chỉ được nhắc tên như một biến thể ở Cần Thơ).

Trả lời:

• Cước chú (i) giải thích nguồn gốc từ tam bản: từ này mượn từ tiếng Hoa (xam pản); qua cách phiên âm của người Pháp, nó thành sampan.
• Cước chú (ii) giải thích chữ chài trong ghe chài: gốc từ tiếng Triều Châu (Trung Quốc) Pok chài, nghĩa là chở nhiều, nên ghe chài là ghe có sức tải lớn.

Hai cước chú đặt ở chân trang để giải thích những từ lạ mà không làm đứt mạch đọc của văn bản chính.

Phần (3) giới thiệu về loại phương tiện gì? Chú ý các loại nhỏ trong đó.

Trả lời:

Phần (3) giới thiệu ghe – loại phương tiện cỡ lớn, chở được nhiều hàng và đi xa. Các loại nhỏ gồm:

Cuối phần còn có các loại ghe theo địa phương: ghe Cửa Đại (do thợ Bình Đại, Bến Tre đóng), ghe câu Phú Quốc, ghe cửa Bà Rịa và ghe lưới rùng Phước Hải.

Trả lời:

Có. Ngay trong nhóm ghe, người viết vẫn tiếp tục chia nhỏ: trước hết theo hình dáng và công dụng (ghe chở hàng, ghe đánh bắt, ghe đua, ghe của quan), sau đó theo địa phương, với những loại ghe có tiếng ở Phú Quốc, Bà Rịa, Phước Hải, Bình Đại. Mỗi loại được nêu tên trước, rồi mới mô tả đặc điểm – đúng cách triển khai theo lối phân loại.

Trả lời:

Phần (4) khép lại văn bản bằng lời đánh giá: ghe xuồng vừa là phương tiện giao thông rất hữu ích, gắn bó mật thiết với người dân sông nước, vừa chứa đựng những giá trị văn hóa độc đáo. Người viết tin rằng dù kĩ thuật phát triển, đời sống khấm khá hơn, vai trò của “người bạn đường” này vẫn khó có gì thay thế được.

Trả lời:

Danh mục tài liệu tham khảo được đánh số và sắp theo mức độ người viết sử dụng: những tài liệu được dựa vào nhiều nhất đứng trước, tài liệu ít dùng hơn xếp sau. Mỗi mục ghi đủ tên tác giả (hoặc chủ biên), tên sách, nhà xuất bản và năm xuất bản để người đọc có thể tra cứu lại.

Xác định bố cục của văn bản Ghe xuồng Nam Bộ. Nêu nội dung chính của mỗi phần trong văn bản.

Trả lời:

Mục đích của văn bản là gì? Các nội dung trình bày trong văn bản Ghe xuồng Nam Bộ đã làm sáng tỏ mục đích ấy như thế nào?

Trả lời:

Mục đích: cung cấp cho người đọc hiểu biết về sự phong phú của ghe xuồng Nam Bộ và vai trò của chúng trong đời sống người dân miền sông nước.

Cách làm sáng tỏ: văn bản trình bày theo trình tự: nhận định chung trước, chi tiết sau. Phần (1) nêu nhận định chung; phần (2) và (3) đưa ra hàng loạt loại xuồng, ghe kèm số liệu (chiều dài, sức chở, số buồm, số chèo), chất liệu, nơi sử dụng; phần (4) nâng lên thành giá trị văn hóa. Thông tin cụ thể, có cước chú và tài liệu tham khảo nên đáng tin, giúp người đọc vừa biết vừa hiểu vì sao ghe xuồng là nét riêng của Nam Bộ.

Người viết đã chọn cách nào để triển khai ý tưởng và thông tin trong văn bản? Chỉ ra những biểu hiện cụ thể và hiệu quả của cách triển khai ấy.

Trả lời:

• Cách triển khai: phân loại đối tượng.
• Biểu hiện: ghe xuồng được chia thành hai nhóm lớn là xuồng và ghe. Nhóm xuồng gồm sáu loại nhỏ; nhóm ghe gồm ghe bầu, ghe lồng, ghe chài, ghe cào tôm, ghe ngo, ghe hầu và thêm các loại ghe của từng địa phương. Mỗi loại đều được nêu tên rồi mô tả hình dáng, kích thước, công dụng; ví dụ xuồng ba lá dài khoảng 4 mét, làm từ ba tấm ván ghép, chở được 4 – 6 người.
• Hiệu quả: thông tin nhiều nhưng được sắp xếp gọn, có thứ bậc rõ ràng, người đọc dễ theo dõi, dễ so sánh các loại với nhau và dễ ghi nhớ; đồng thời làm nổi bật sự đa dạng của ghe xuồng Nam Bộ.

Các cước chú (“tam bản”, “chài”) và tài liệu tham khảo trong văn bản có mục đích gì? Em thấy có cần chú thích thêm những từ ngữ, kí hiệu nào khác trong văn bản không?

Trả lời:

• Cước chú giải thích nghĩa và nguồn gốc của những từ khó, giúp người đọc hiểu đúng mà không phải tra cứu nơi khác.
• Tài liệu tham khảo cho biết thông tin được lấy từ đâu, tăng độ tin cậy cho văn bản và giúp ai muốn tìm hiểu sâu hơn có chỗ để tra cứu.
• Có nên chú thích thêm: theo em, nên giải thích thêm một số từ địa phương hoặc ít gặp với học sinh vùng khác như thương hồ (người buôn bán trên sông, sống trên ghe), sào nạng, nhựa chai, ghe lườn, điền chủ, lưới rùng. Có thêm chú thích, người đọc ở miền Bắc hay miền Trung sẽ hiểu văn bản dễ dàng hơn.

Qua văn bản, em có nhận xét gì về ghe, xuồng nói riêng và các phương tiện đi lại ở Nam Bộ nói chung?

Trả lời:

Ghe xuồng Nam Bộ hết sức phong phú: từ chiếc xuồng ba lá nhỏ gọn chở vài người đến chiếc ghe chài chở hàng trăm tấn, từ ghe đánh cá, ghe buôn đến ghe đua trong lễ hội. Sự đa dạng ấy xuất phát từ điều kiện tự nhiên của vùng đồng bằng chằng chịt sông ngòi, kênh rạch, nơi đường thủy là con đường chính. Việc đi lại ở Nam Bộ vì thế gắn chặt với sông nước, phản ánh óc sáng tạo của người dân và in dấu văn hóa của nhiều dân tộc cùng sinh sống (Kinh, Khmer, Hoa…).

Tìm hiểu thêm từ nhiều nguồn thông tin khác nhau để nêu một số nét thay đổi về phương tiện đi lại, vận chuyển hiện nay của vùng sông nước Nam Bộ.

Trả lời:

• Xuồng chèo tay dần được thay bằng xuồng gắn máy, vỏ lãi, ca nô chạy nhanh hơn.
• Nhiều cây cầu lớn được xây, đường bộ mở rộng, nên xe máy, ô tô, xe khách ngày càng phổ biến; nhiều bến phà, bến đò ngang đã dừng hoạt động.
• Hàng hóa được chở bằng sà lan, tàu sắt có trọng tải lớn thay cho ghe gỗ.
• Ghe xuồng truyền thống vẫn được giữ trong đời sống và du lịch: chợ nổi, du lịch miệt vườn, lễ hội đua ghe ngo của đồng bào Khmer.

Em có thể ghi nguồn tìm hiểu (báo, sách, phóng sự truyền hình) bên cạnh mỗi ý để phần trình bày thêm thuyết phục.