Bài ca chúc Tết thanh niên là bài thơ hát nói của nhà chí sĩ Phan Bội Châu, được học ở Bài 8 Tiếng nói của lương tri, sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức (tập hai). Bài viết tổng hợp đủ kiến thức cần nắm về văn bản: toàn văn bài thơ, cuộc đời và sự nghiệp của tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục, giá trị về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Bài ca chúc Tết thanh niên
Phan Bội Châu mất năm 1940 nên tác phẩm của ông không còn thời hạn bảo hộ. Dưới đây là toàn văn bài thơ theo SGK Ngữ văn 9 Kết nối tri thức.
Dậy! Dậy! Dậy!
Bên án một tiếng gà vừa gáy,
Chim trên cây liền ngỏ ý chào mừng.
Xuân ơi xuân, xuân có biết cho chăng?
Thẹn cùng sông, buồn cùng núi, tủi cùng trăng.
Hai mươi năm lẻ đã từng chua với xót.
Trời đất may còn thân sống sót;
Tháng ngày khuây khỏa lũ đầu xanh.
Thưa các cô, các chị, lại các anh:
Đời đã mới, người càng nên đổi mới.
Mở mắt thấy rõ ràng tân vận hội,
Xúm vai vào xốc vác cựu giang sơn.
Đi cho êm, đứng cho vững, trụ cho gan.
Dây thành bại quyết ghe phen liên hiệp lại,
Ai hữu chí từ nay xin gắng gỏi:
Xếp bút nghiên mà tu dưỡng lấy tinh thần.
Đừng ham chơi, đừng ham mặc, đừng ham ăn,
Dựng gan óc lên đánh tan sắt lửa,
Xối máu nóng rửa vết nhơ nô lệ,
Mới thế này là mới hỡi chư quân
Chữ rằng: nhật nhật tân, hựu nhật tân…
Chú ý: câu cuối mượn ý sách Đại học của Nho gia, nghĩa là ngày ngày mới, lại ngày mới; “chư quân” là cách gọi trang trọng, tương đương các anh, các bạn; “ghe phen” nghĩa là nhiều phen.
Thông tin tác giả Phan Bội Châu
Phan Bội Châu (1867 – 1940), tên thật là Phan Văn San, hiệu Sào Nam, quê Nam Đàn (Nghệ An). Từ nhỏ ông đã nổi tiếng học giỏi; năm 1900 đỗ giải nguyên kì thi Hương, song ông không ra làm quan, dồn hết tâm sức cho con đường cứu nước.
Năm 1904, ông cùng các đồng chí lập Duy Tân hội; năm 1905 sang Nhật Bản, khởi xướng phong trào Đông du đưa thanh niên ra nước ngoài học tập. Năm 1912, ông lập Việt Nam Quang phục hội ở Trung Quốc. Trong những năm bôn ba, ông từng bị giam ở Quảng Đông; năm 1925 bị thực dân Pháp bắt ở Thượng Hải, đưa về nước xét xử. Trước làn sóng phản đối của đồng bào cả nước, chính quyền thực dân phải tha nhưng đưa ông về giam lỏng ở Bến Ngự (Huế). Nhân dân quen gọi ông là Ông già Bến Ngự. Ông mất tại Huế năm 1940.
Với Phan Bội Châu, văn chương trước hết là vũ khí tuyên truyền, cổ động lòng yêu nước. Ông viết nhiều thể loại: văn chính luận, truyện, tiểu sử, thơ, phú, văn tế, hát nói… Lời văn thơ của ông thống thiết, sôi nổi, giàu sức lay động, đã thức tỉnh tinh thần dân tộc của nhiều thế hệ.
Tác phẩm tiêu biểu: Ngục trung thư, Việt Nam vong quốc sử, Trùng Quang tâm sử, Hải ngoại huyết thư, Phan Bội Châu niên biểu; các bài thơ Lưu biệt khi xuất dương, Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác… Những năm cuối đời của ông ở Huế được kể lại trong văn bản Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự.
Thông tin tác phẩm Bài ca chúc Tết thanh niên
Xuất xứ
Văn bản trong SGK in theo cuốn Phan Bội Châu – Tác phẩm chọn lọc do Trần Hải Yến giới thiệu và tuyển chọn (NXB Giáo dục Việt Nam, 2009).
Hoàn cảnh sáng tác Bài ca chúc Tết thanh niên
Bài thơ ra đời dịp Tết năm 1927, khi Phan Bội Châu đang bị giam lỏng ở Huế. Lúc ấy, đất nước vẫn chìm trong ách đô hộ của thực dân Pháp, các phong trào yêu nước đầu thế kỉ lần lượt thất bại. Theo nhiều tài liệu, bài thơ là một phần lời đáp từ ông đọc khi học sinh ở Huế đến chúc thọ nhà chí sĩ dịp đầu xuân. Mất quyền tự do đi lại, hoạt động, ông gửi lòng mình vào lớp thanh niên, xem họ là niềm hi vọng của non sông.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: hát nói. Bài thơ không giữ khuôn hát nói truyền thống một cách chặt chẽ: số câu nhiều hơn, câu dài ngắn đan xen, mở đầu bằng ba tiếng “Dậy!” và kết bằng một câu có chữ Hán.
- Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp yếu tố nghị luận trong lời kêu gọi, khuyên nhủ.
Bài ca chúc Tết thanh niên có mấy phần?
Bài thơ có thể chia làm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “Tháng ngày khuây khỏa lũ đầu xanh”): tâm sự của người chiến sĩ cách mạng trước mùa xuân mới, khi nhìn lại hơn hai mươi năm hoạt động đầy cay đắng và thân phận hiện tại.
- Phần 2 (từ “Thưa các cô, các chị, lại các anh” đến hết): lời nhắn nhủ tha thiết, niềm tin và kì vọng của tác giả đối với lớp trẻ.
Giá trị nội dung
Bài thơ là tiếng lòng của một người yêu nước suốt đời trăn trở vì vận mệnh dân tộc: vừa đau xót, tủi thẹn vì việc lớn chưa thành, vừa tràn đầy hi vọng vào thế hệ sau. Qua lời chúc Tết, tác giả kêu gọi thanh niên đổi mới tư tưởng, nắm lấy thời cơ, đoàn kết, rèn ý chí, gạt bỏ thói ăn chơi hưởng thụ và sẵn sàng hi sinh để rửa nhục mất nước. Đó cũng là sự trao gửi trách nhiệm giữa hai thế hệ.
Giá trị nghệ thuật
- Vận dụng linh hoạt thể hát nói, câu thơ dài ngắn khác nhau, nhịp điệu thay đổi theo cảm xúc.
- Giọng thơ chuyển từ trầm lắng, thống thiết (phần 1) sang sôi nổi, hùng hồn như lời hịch (phần 2).
- Câu hỏi tu từ, phép điệp (“… cùng …”, “… cho …”, “đừng ham…”), liệt kê; nhiều động từ mạnh.
- Hình ảnh giàu ý nghĩa tượng trưng: tiếng gà gáy, mùa xuân, “gan óc”, “máu nóng”, “vết nhơ nô lệ”.
- Câu kết bằng chữ Hán ngắn gọn, giàu triết lí, khép lại bài thơ bằng tư tưởng đổi mới không ngừng.
Ý nghĩa nhan đề Bài ca chúc Tết thanh niên
Nhan đề cho biết hình thức và đối tượng của bài thơ: một khúc ca chúc mừng năm mới dành cho lớp trẻ. Nhưng điều Phan Bội Châu “chúc” không phải sự giàu sang hay may mắn mà là lời mong thanh niên tự đổi mới, gánh vác non sông. Lời chúc Tết vì thế trở thành lời hiệu triệu, khiến bài thơ mang tầm vóc lớn hơn một bài thơ mừng xuân thông thường.
Sơ đồ tư duy Bài ca chúc Tết thanh niên
Sơ đồ dưới đây tóm tắt các ý chính về nhà thơ và bài thơ, giúp em ôn tập nhanh trước giờ kiểm tra.
Lời kết
Khi học Bài ca chúc Tết thanh niên, em cần nhớ: tác giả Phan Bội Châu, hoàn cảnh bị giam lỏng ở Huế dịp Tết năm 1927, thể hát nói, bố cục hai phần với mạch cảm xúc từ trầm buồn đến sôi nổi và những lời kì vọng ông gửi lớp trẻ. Đọc thêm các văn bản khác về Phan Bội Châu sẽ giúp em hiểu rõ hơn con người và tấm lòng của nhà chí sĩ. Khi ôn cuối năm, em sẽ gặp lại bài thơ ở nhóm hát nói trong đề cương học kì II Ngữ văn 9 Kết nối tri thức.
Xem thêm: