Dòng “Sông Đen” là đoạn trích chương 14 tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới biển của Giuyn Véc-nơ (Jules Verne), văn bản đọc đầu tiên của Bài 9 “Trong thế giới viễn tưởng” sách Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo (tập hai). Đoạn trích ghi lại một buổi chiều trên tàu ngầm Nau-ti-lơtx: dòng suy tư của giáo sư A-rô-nắc quanh vị thuyền trưởng bí ẩn, cuộc tranh luận với Nét Len và khung cảnh đáy biển huyền ảo hiện ra qua ô cửa kính. Dưới đây là tóm lược văn bản, tác giả, xuất xứ, thể loại, cách chia phần, các giá trị nổi bật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Dòng “Sông Đen”
Nguyên tác của Giuyn Véc-nơ đã thuộc phạm vi công cộng, nhưng bản dịch của Đỗ Ca Sơn in trong sách giáo khoa còn được bảo hộ, nên phần này chỉ tóm lược và trích ngắn. Em nên đọc toàn văn trong sách.
Câu chuyện trước đoạn trích
Năm 1866, khắp nơi đồn đại về một quái vật biển khổng lồ có thể đâm thủng vỏ tàu thép. Giáo sư A-rô-nắc, nhà khoa học chuyên về sinh vật, cùng người cộng sự Công-xây lên tàu Lin-côn đi truy lùng nó; đi cùng còn có thợ săn cá voi Nét Len. Tàu Lin-côn bị “quái vật” đánh hỏng, ba người rơi xuống biển và được chính nó cứu – thực ra đó là tàu ngầm chạy điện Nau-ti-lơtx của thuyền trưởng Nê-mô.
Tóm lược đoạn trích
Sau khi thuyền trưởng Nê-mô cáo từ, giáo sư A-rô-nắc ngồi một mình suy nghĩ về con người bí ẩn ấy: quốc tịch của ông là gì, vì sao ông căm ghét loài người, phải chăng ông là một thiên tài bị đời ruồng bỏ? Nhìn tấm bản đồ, giáo sư nhận ra tàu đang đi theo hải lưu Cư-rô-xi-ô mà người Nhật gọi là “Sông Đen” – một dòng nước ấm chảy qua eo Ma-lắc-ca, dọc bờ biển châu Á lên tới quần đảo A-lê-út.
Nét Len và Công-xây vào phòng khách và sững sờ trước những tủ kính trưng bày. Công-xây say mê xem xét như một người chuyên phân loại sinh vật, còn Nét chỉ hỏi dồn về thuyền trưởng và số người trên tàu, coi con tàu như một nhà tù sắt. Giáo sư khuyên Nét từ bỏ ý định chiếm tàu hay bỏ trốn, vì con tàu là một thành tựu kĩ thuật hiếm có, rất đáng tìm hiểu.
Bỗng phòng khách tối sầm, rồi hai tấm vách mở ra: qua những ô kính pha lê lớn, đáy biển được đèn điện chiếu sáng hiện ra lung linh như một bể cá khổng lồ. Cả ba say mê ngắm đàn cá theo tàu suốt hai tiếng; Nét quên cả giận dữ, còn giáo sư hiểu ra vì sao Nê-mô gắn bó với thế giới dưới biển. Cửa sắt khép lại, lúc ấy đã năm giờ chiều. Đêm ấy, giáo sư thiếp đi khi con tàu vẫn lướt theo dòng “Sông Đen” chảy xiết.
Thông tin tác giả Giuyn Véc-nơ
Giuyn Véc-nơ (1828 – 1905), tên đầy đủ Giuyn Ga-bri-en Véc-nơ (Jules Gabriel Verne), sinh tại thành phố cảng Nan-tơ (Nantes) nước Pháp. Ông là con cả trong một gia đình có cha làm luật sư; dù học luật, ông sớm bỏ nghề để theo đuổi văn chương và sân khấu.
Giuyn Véc-nơ mở đường cho văn chương khoa học viễn tưởng, người ta tôn ông là “cha đẻ” của loại truyện này. Các tác phẩm của ông dựa trên hiểu biết khoa học đương thời nhưng vượt xa thời đại bằng trí tưởng tượng: tàu ngầm chạy điện, chuyến bay lên Mặt Trăng, cuộc thám hiểm lòng đất… Sách của ông được dịch ra rất nhiều thứ tiếng và nhiều lần được dựng thành phim.
Tác phẩm tiêu biểu: Hành trình vào tâm Trái Đất, Hai vạn dặm dưới biển, Vòng quanh thế giới trong 80 ngày, Từ Trái Đất tới Mặt Trăng, Năm 2889…
Thông tin tác phẩm Dòng “Sông Đen”
Xuất xứ đoạn trích
Văn bản trích chương 14 tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới biển (xuất bản năm 1870), bản dịch của Đỗ Ca Sơn (NXB Văn học, Hà Nội, 2020). Đoạn trích ghi lại quãng đầu của chuyến đi hai vạn dặm trên tàu Nau-ti-lơtx. Tên văn bản lấy theo tên hải lưu Cư-rô-xi-ô (Kuroshio), nghĩa là “Sông Đen”.
Hoàn cảnh sáng tác
Hai vạn dặm dưới biển được viết vào cuối những năm 1860, khi khoa học kĩ thuật châu Âu phát triển mạnh nhưng con người vẫn chưa thể lặn sâu và đi xa dưới biển. Nhà văn đã hình dung một chiếc tàu ngầm chạy hoàn toàn bằng điện năng – nguồn năng lượng khi đó còn chưa phổ biến trong công nghiệp.
Đề tài, thể loại, ngôi kể
- Đề tài: khám phá thế giới bí ẩn dưới lòng đại dương.
- Thể loại: truyện khoa học viễn tưởng (trích tiểu thuyết).
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất, người kể là giáo sư A-rô-nắc.
- Phương thức biểu đạt: tự sự là chính, xen miêu tả và biểu cảm.
Tình huống truyện, nhân vật, không gian và thời gian
- Tình huống: ba người bị giữ lại trên tàu ngầm Nau-ti-lơtx, lần đầu được chứng kiến đáy biển từ bên trong con tàu.
- Nhân vật: giáo sư A-rô-nắc, Công-xây, Nét Len; thuyền trưởng Nê-mô xuất hiện gián tiếp qua suy nghĩ và lời bàn của các nhân vật.
- Không gian: phòng khách của tàu ngầm, sâu năm mươi mét dưới mặt nước, nhìn ra đáy đại dương.
- Thời gian: một buổi chiều (kết thúc lúc năm giờ) và đêm hôm đó.
Bố cục Dòng “Sông Đen” có mấy phần?
Có thể chia văn bản làm ba đoạn:
- Phần 1 (từ câu mở đầu đến “khác hẳn với nước đại dương lạnh ngắt”): giáo sư suy nghĩ về Nê-mô và về hải lưu “Sông Đen” mà con tàu đang đi theo.
- Phần 2 (tiếp theo đến “như những thằng mù…”): Nét Len và Công-xây vào phòng khách; cuộc trò chuyện, tranh luận giữa giáo sư và Nét.
- Phần 3 (còn lại): cảnh đáy biển qua ô cửa kính và kết thúc một ngày trên tàu.
Một số tài liệu gộp phần 2 và phần 3 làm một, chia văn bản thành 2 phần; cả hai cách đều chấp nhận được.
Nhân vật Nê-mô qua đoạn trích
Nê-mô không trực tiếp hành động trong đoạn trích nhưng hiện lên rất rõ: tiếp khách lạnh lùng mà chu đáo, chưa từng bắt tay ai, có lẽ đã rời bỏ quê hương, mang trong lòng mối căm ghét loài người. Giáo sư vừa e dè vừa khâm phục, còn Nét Len nghi ngờ, muốn bỏ trốn. Đó là một con người bí ẩn, cô độc, tài năng, đã tìm thấy tự do trong thế giới đại dương.
Giá trị nội dung
Đoạn trích mở ra trước mắt người đọc vẻ đẹp kì diệu của đáy đại dương và những tính năng vượt trội của chiếc tàu ngầm tưởng tượng. Qua đó, nhà văn ca ngợi trí tuệ con người, khơi dậy niềm khao khát tìm hiểu thiên nhiên, đồng thời gợi sự tò mò về nhân vật Nê-mô bí ẩn.
Giá trị nghệ thuật
- Kết hợp tri thức khoa học (hải lưu, độ sâu, áp suất, tốc độ) cùng óc tưởng tượng dồi dào.
- Ngôi kể thứ nhất của một nhà khoa học tạo cảm giác chân thực.
- Miêu tả cảnh đáy biển giàu màu sắc, ánh sáng; so sánh độc đáo (bể nuôi cá khổng lồ).
- Đối thoại làm nổi bật tính cách: giáo sư điềm tĩnh, ham hiểu biết; Nét nóng nảy, thực tế; Công-xây say mê sinh vật học.
Vì sao văn bản có tên Dòng “Sông Đen”?
Con tàu Nau-ti-lơtx đang theo hải lưu Cư-rô-xi-ô, cái tên trong tiếng Nhật có nghĩa là “Sông Đen”. Hình ảnh dòng sông giữa biển vừa là chi tiết khoa học, vừa gợi hành trình bí ẩn đang cuốn ba nhân vật đi. Câu kết đoạn trích nhắc lại dòng “Sông Đen” chảy xiết, khép lại một ngày nhưng mở ra cả chuyến phiêu lưu phía trước.
Sơ đồ tư duy Dòng “Sông Đen”
Tóm tắt Dòng “Sông Đen”
Mẫu 1 – Tóm tắt Dòng “Sông Đen” ngắn nhất
Trên tàu ngầm Nau-ti-lơtx, giáo sư A-rô-nắc trăn trở về con người bí ẩn Nê-mô và dòng hải lưu “Sông Đen”. Nét Len muốn bỏ trốn nhưng giáo sư khuyên ở lại tìm hiểu con tàu. Khi cửa kính mở, cả ba say mê ngắm đáy biển lung linh và đàn cá đẹp, rồi giáo sư thiếp ngủ khi tàu vẫn lướt theo dòng “Sông Đen”.
Lời kết
Văn bản là cơ hội để em nhận ra những đặc điểm của truyện khoa học viễn tưởng: đề tài khám phá, yếu tố khoa học, trí tưởng tượng và nhân vật bí ẩn. Xem thêm:
- Soạn bài Dòng “Sông Đen” – lời giải câu hỏi Suy ngẫm và phản hồi.
- Soạn bài Cuộc chạm trán trên đại dương – đoạn trích chương 6, 7 của cùng tiểu thuyết trong sách Kết nối tri thức.