Bạch tuộc là đoạn trích tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới đáy biển do Giuyn Véc-nơ, nhà văn người Pháp, sáng tác; văn bản mở đầu Bài 3: Truyện khoa học viễn tưởng trong sách Ngữ văn 7 Cánh diều tập 1. Bài viết tổng hợp những điều cần nắm về tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, cách chia đoạn, nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề kèm sơ đồ tư duy và hai bản tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Bạch tuộc
Văn bản trong SGK là bản dịch của Đỗ Ca Sơn, hiện vẫn được bảo hộ bản quyền, nên phần dưới đây chỉ thuật lại diễn biến và trích một vài câu tiêu biểu. Em có thể đọc toàn văn trong SGK, trang 61 – 64.
Ngày 20 tháng 4, tàu ngầm No-ti-lớt nổi lên gần quần đảo Lu-cai. Thấy Nét Len nhắc có con vật lạ giữa đám tảo, giáo sư A-rôn-nác (người kể chuyện) nhớ lại vụ tàu A-lếch-tơn từng đuổi bắt một con thủy quái cỡ lớn năm 1861 nhưng chỉ giữ được mẩu đuôi. Vừa trò chuyện xong thì quái vật xuất hiện ngay ngoài cửa sổ: “Đó là một con bạch tuộc dài chừng tám mét.” Dù sợ, nhà khoa học vẫn cầm bút chì ghi lại hình dáng của nó.
Bất ngờ tàu khựng lại vì chân vịt bị vướng. Nê-mô lập tức ra lệnh đưa tàu lên mặt nước để đánh giáp lá cà bằng rìu, bởi đạn điện vô dụng với thân thể mềm nhũn của bạch tuộc. Nắp tàu vừa mở, vòi quái vật đã thò xuống; một thủy thủ bị nhấc bổng và kêu thất thanh: “Cứu tôi với! Cứu tôi với!” Nê-mô chặt liền mấy vòi nhưng con vật phun mực đen rồi biến mất cùng người bị nạn.
Mọi người lao vào đánh mười mấy con còn bám trên thành tàu. Nét Len bị quật ngã, chiếc mỏ quái vật há sẵn trên đầu anh thì Nê-mô kịp bổ rìu cứu thoát. Sau mười lăm phút, bầy bạch tuộc phải rút xuống biển. Người thuyền trưởng đẫm máu đứng nhìn mặt biển vừa cướp mất đồng đội, và câu văn khép lại đoạn trích thật lặng lẽ: “Mắt Nê-mô ứa lệ.”
Thông tin tác giả Giuyn Véc-nơ
Nhà văn chào đời ngày 8/2/1828 ở Nantes, một thành phố cảng phía tây nước Pháp, là con trai cả của một luật sư; tên tiếng Pháp đầy đủ là Jules Gabriel Verne. Tuổi trẻ, ông lên Paris học luật theo ý gia đình, lấy bằng năm 1851, nhưng tâm trí lại hướng về sân khấu và văn chương. Ông viết kịch, viết truyện ngắn cho báo, thậm chí có lúc làm môi giới chứng khoán để kiếm sống.
Bước ngoặt đến năm 1862, khi ông gặp nhà xuất bản Pi-e Giuyn Hét-xen (Pierre-Jules Hetzel). Cuốn Năm tuần trên khinh khí cầu (1863) thành công vang dội, mở ra mối hợp tác lâu dài. Từ đó, gần như năm nào Véc-nơ cũng có tiểu thuyết mới, về sau được xếp chung trong bộ Những chuyến du hành kỳ thú. Ông mất ngày 24/3/1905 tại Amiens.
Văn chương của Véc-nơ là sự pha trộn giữa phiêu lưu, địa lí và khoa học kĩ thuật. Ông đọc rất nhiều sách, báo khoa học, ghi chép tỉ mỉ rồi đẩy những phát minh của thời mình đi xa hơn: tàu ngầm chạy bằng điện, đạn bắn lên Mặt Trăng, khinh khí cầu vượt châu Phi… Nhân vật của ông thường là nhà bác học, kĩ sư, thủy thủ – những người tin vào sức mạnh của trí tuệ và lòng dũng cảm.
Một số tiểu thuyết đáng nhớ của ông: Hành trình vào tâm Trái Đất (năm 1864), Hai vạn dặm dưới đáy biển (năm 1870), Từ Trái Đất lên Mặt Trăng (1865), Vòng quanh thế giới trong 80 ngày (1873)… Trong chương trình Ngữ văn 7, ngoài đoạn trích này em còn có thể đọc Cuộc chạm trán trên đại dương (cũng trích từ tiểu thuyết này, bộ Kết nối tri thức) và Dòng “Sông Đen” (bộ Chân trời sáng tạo).
Thông tin tác phẩm Bạch tuộc
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học đoạn trích.
Bạch tuộc được trích từ đâu?
Văn bản là một chương của Hai vạn dặm dưới đáy biển (nguyên bản: Vingt mille lieues sous les mers), theo bản dịch của Đỗ Ca Sơn, NXB Kim Đồng, Hà Nội, 1976. Trong nguyên tác, đây là chương XVIII thuộc phần thứ hai, mang tên “Les poulpes”; nhan đề Bạch tuộc do người biên soạn SGK đặt.
Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm
Tiểu thuyết được đăng nhiều kì trên tạp chí của nhà xuất bản Hét-xen từ tháng 3/1869 đến tháng 6/1870, in thành sách năm 1870. Như SGK lưu ý, thời ấy tàu ngầm mới ở mức thử nghiệm sơ khai, còn bạch tuộc khổng lồ chỉ được vài người đi biển kể lại. Truyện xoay quanh giáo sư A-rôn-nác, người giúp việc Công-xây và tay săn cá voi Nét Len: họ bị giữ lại trên tàu No-ti-lớt do Nê-mô làm thuyền trưởng, rồi theo con tàu đi khắp các đại dương.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: truyện dài (tiểu thuyết) thuộc dòng khoa học viễn tưởng.
- Phương thức biểu đạt: kể chuyện (tự sự) là chủ yếu, đan xen miêu tả và biểu cảm.
Ngôi kể của đoạn trích Bạch tuộc
Truyện kể theo ngôi thứ nhất. Người kể xưng “tôi” – giáo sư A-rôn-nác – vốn là nhà tự nhiên học. Nhờ vậy, những gì xảy ra vừa được quan sát bằng con mắt của người làm khoa học (đo đếm, gọi tên, giải thích) vừa thấm đẫm cảm xúc của người trong cuộc: tò mò, sợ hãi, căm giận, xót thương.
Bạch tuộc có mấy phần? Bố cục đoạn trích
SGK đánh số ba đoạn ①②③, tương ứng ba phần:
- Phần 1 (từ đầu đến lời la lên của Nét): câu chuyện về loài bạch tuộc và giây phút phát hiện quái vật ngoài cửa sổ.
- Phần 2 (tiếp theo đến chỗ đèn trên trần bật sáng): chân dung con bạch tuộc; tàu No-ti-lớt bị chặn lại.
- Phần 3 (còn lại): trận giáp chiến trên boong và kết cục bi tráng.
Một số tài liệu gộp lại thành hai phần (cảnh phát hiện bạch tuộc – cảnh chiến đấu); cách chia nào cũng cần giữ đúng mạch: phát hiện → nguy cơ → giao tranh → kết thúc.
Giá trị nội dung
Đoạn trích tái hiện trận đánh nghẹt thở giữa con người và loài thủy quái dưới đại dương. Qua đó, tác giả ca ngợi lòng quả cảm, sự bình tĩnh, trí khôn và tình gắn bó giữa những người cùng chung hoạn nạn; đồng thời bày tỏ niềm say mê khám phá thế giới biển cả còn nhiều bí ẩn và niềm tin vào khoa học.
Giá trị nghệ thuật
- Ngôi kể thứ nhất của một nhà khoa học tạo cảm giác chân thực như nhật kí hành trình.
- Miêu tả tỉ mỉ, giàu số liệu; hình ảnh so sánh gợi cảm giác ghê sợ (vòi trườn như rắn, hàm như mỏ vẹt).
- Nhịp kể nhanh, câu ngắn, câu cảm thán dồn dập ở cảnh giao tranh.
- Kết hợp nhuần nhuyễn tri thức khoa học với trí tưởng tượng táo bạo.
Ý nghĩa nhan đề Bạch tuộc
Nhan đề gọi thẳng tên “đối thủ” của con người trong đoạn trích, gây tò mò ngay từ đầu. Bạch tuộc vừa là đối tượng nghiên cứu của nhà khoa học, vừa là hiểm họa mà thủy thủ đoàn phải vượt qua; đặt tên như vậy, SGK hướng người đọc vào trung tâm sự kiện và vào sức hút kì bí của đại dương.
Một chi tiết thú vị trong nguyên tác
Ở bản tiếng Pháp, người thủy thủ bị cuốn đi đã kêu cứu bằng tiếng Pháp, nên giáo sư A-rôn-nác bàng hoàng nhận ra trên tàu có người cùng quê hương với mình. Điều đó giải thích vì sao bản dịch gọi nạn nhân là đồng hương của người kể. Trận đánh với thủy quái thường được xem là cảnh nổi tiếng nhất của cả cuốn tiểu thuyết; trong bộ phim chuyển thể năm 1954, con quái vật này cũng là đối thủ đáng nhớ nhất của thủy thủ đoàn.
Sơ đồ tư duy Bạch tuộc
Sơ đồ dưới đây tóm gọn sáu ý chính về tác giả và đoạn trích.
Tóm tắt Bạch tuộc
Hai mẫu sau giúp em nhớ nhanh diễn biến chính.
Mẫu 1 – Tóm tắt Bạch tuộc ngắn nhất
Gần quần đảo Lu-cai, tàu ngầm No-ti-lớt bị bầy bạch tuộc khổng lồ vây hãm, chân vịt bị kẹt cứng. Nê-mô cho tàu nổi lên, cùng thủy thủ và nhóm giáo sư A-rôn-nác dùng rìu, lao đánh lui lũ quái vật sau mười lăm phút. Một thủy thủ bị cuốn mất khiến Nê-mô rơi lệ.
Mẫu 2 – Tóm tắt Bạch tuộc đầy đủ
Ngày 20 tháng 4, khi tàu No-ti-lớt đến gần quần đảo Lu-cai, Nét Len phát hiện một sinh vật đáng sợ giữa đám tảo. Giáo sư A-rôn-nác kể cho Nét và Công-xây nghe chuyện tàu A-lếch-tơn từng gặp bạch tuộc khổng lồ, rồi cả ba nhìn thấy một con dài cỡ tám mét bơi tới. Ông cố nén sợ để vẽ lại nó. Ngay sau đó, tàu khựng lại vì chiếc hàm sừng của quái vật kẹt vào chân vịt. Nê-mô cho tàu nổi lên, tập hợp khoảng hai mươi người cầm rìu. Nắp tàu vừa mở, một thủy thủ bị vòi quái vật quấn chặt; Nê-mô chém đứt nhiều vòi nhưng con vật phun mực rồi lặn mất cùng anh. Cả đoàn căm phẫn xông vào chém giết lũ bạch tuộc. Nét Len bị quật ngã và được Nê-mô cứu. Sau mười lăm phút, bầy thủy quái thất bại phải rút lui; Nê-mô đứng bên đèn pha, nhìn biển mà khóc thương người thủy thủ.
Lời kết
Qua Bạch tuộc, em hiểu vì sao Giuyn Véc-nơ được xem là bậc thầy của truyện khoa học viễn tưởng: những trang văn đầy kịch tính được xây trên nền hiểu biết khoa học, và ẩn sau trận chiến với thủy quái là vẻ đẹp của lòng dũng cảm, tình người. Nắm chắc tác giả, xuất xứ, bố cục và giá trị văn bản, em sẽ tự tin khi soạn bài, tóm tắt hay viết bài cảm nhận.
Xem thêm: