Chất làm gỉ là truyện ngắn viễn tưởng do cây bút người Mỹ Rây Brét-bơ-ry sáng tác, được học ở Bài 3: Truyện khoa học viễn tưởng, sách Ngữ văn 7 Cánh diều tập 1. Bài viết tổng hợp thông tin về tác giả, nguyên tác, thể loại, cách chia đoạn, những điểm đặc sắc ở nội dung lẫn nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề cùng sơ đồ tư duy để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Chất làm gỉ
Văn bản trong SGK là bản dịch còn được bảo hộ bản quyền, vì vậy phần dưới đây chỉ kể lại diễn biến chính và trích vài câu ngắn.
Truyện mở ra trong văn phòng của một viên đại tá. Ông cho gọi một trung sĩ trẻ đến vì nghe nói anh hay căng thẳng, làm đâu hỏng đấy, và gợi ý chuyển anh tới một đơn vị xa hoặc ra mặt trận. Người lính trẻ từ chối. Được hỏi anh thật sự mong gì, anh nhìn đôi bàn tay mình và đáp: “Tôi muốn sống không có chiến tranh.” Anh mơ chỉ sau một đêm, đại bác khắp nơi gỉ nát, bom mất hết sức công phá, xe tăng sụp xuống mặt đường.
Đại tá xem đó là chuyện viển vông. Nhưng trung sĩ khẳng định mình đã tìm ra cách: “Phát minh này dựa trên cơ sở cấu trúc của các nguyên tử xác định.” Anh chỉ nhắm vào đại bác, súng ống, xe tăng cùng tàu chiến, không đụng tới những đồ thép phục vụ đời sống; thiết bị của anh bé như bao diêm, mất vài ngày là phủ khắp châu Mỹ, sau đó tới lượt châu Âu. Đại tá viết giấy giới thiệu anh tới bác sĩ Mét-thiu. Trung sĩ chào ông và bỏ đi, vì biết rằng chẳng ai tin mình.
Ở lại một mình, đại tá vừa báo với bác sĩ qua điện thoại về “bệnh” của cấp dưới thì phát hiện cây bút máy làm từ vỏ đạn trong túi đã hóa thành bột: “Hai ngón tay ông lôi ra một dúm bột gì đó.” Ông lập tức ra lệnh cho lính gác giữ và bắn trung sĩ, nhưng người lính không thể nổ súng. Đại tá hiểu rằng bên ngoài kia, súng ống, máy bay, xe tăng, xe tải đều đang rã ra. Khẩu súng lục trong ngăn kéo cũng chỉ còn vụn gỉ. Cuối cùng, ông đập gãy một chiếc ghế gỗ, cầm chân ghế lao ra ngoài trong cơn thịnh nộ.
Thông tin tác giả Rây Brét-bơ-ry
Rây Brét-bơ-ry (Ray Bradbury) sinh ngày 22/8/1920 tại Waukegan, bang Illinois, Hoa Kỳ và mất ngày 5/6/2012 tại Los Angeles, thọ 91 tuổi. Thuở nhỏ, ông dành nhiều thời gian trong thư viện thị trấn, mê truyện của H. G. Uên-xơ, Giuyn Véc-nơ và Ét-ga Pô; mười hai tuổi đã tập viết truyện kinh dị. Gia đình ông về sau định cư ở Los Angeles, nơi ông sống và sáng tác gần như suốt đời.
Sự nghiệp của Rây Brét-bơ-ry trải dài hơn bảy mươi năm với hàng trăm truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch và kịch bản. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là 451 độ F (1953), kể về một xã hội đốt sách. Ông còn được nhớ tới qua các tập truyện Biên niên sử Sao Hỏa (1950), Người minh họa (1951) và tiểu thuyết Rượu bồ công anh (1957). Nhiều truyện của ông được chuyển thể thành phim, kịch, chương trình truyền hình.
Văn phong của Rây Brét-bơ-ry giàu chất thơ, nhiều hình ảnh, thường dùng bối cảnh viễn tưởng để nói về những nỗi lo rất thật của con người: chiến tranh, sự lạnh lùng của máy móc, nguy cơ đánh mất văn hóa. Ông được trao Huy chương đóng góp xuất sắc cho văn học Mỹ của Quỹ Sách Quốc gia (2000), Huân chương Nghệ thuật Quốc gia (2004) và trích dẫn đặc biệt của giải Pulitzer (2007). Một tiểu hành tinh mang tên 9766 Bradbury để vinh danh ông.
Thông tin tác phẩm Chất làm gỉ
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu văn bản.
Chất làm gỉ được trích từ đâu?
SGK in bản dịch tiếng Việt một truyện ngắn của Rây Brét-bơ-ry, có lược bớt vài đoạn (chỗ đánh dấu […]). Đối chiếu nhân vật và tình tiết (trung sĩ Hollis, cuộc chiến kéo dài mười sáu năm, chiếc chân ghế gỗ ở cuối truyện), văn bản tương ứng với truyện tiếng Anh A Piece of Wood (Một mẩu gỗ), in trong tập truyện Long After Midnight do NXB Knopf phát hành năm 1976. Nhan đề “Chất làm gỉ” là tên đặt cho bản tiếng Việt.
Hoàn cảnh ra đời
Các tài liệu phổ biến không ghi rõ năm Rây Brét-bơ-ry viết truyện này; điều chắc chắn là nó được in thành sách trong tập Long After Midnight năm 1976. Phần lớn sự nghiệp của ông diễn ra sau Chiến tranh thế giới thứ hai, giữa lúc các cường quốc ráo riết chạy đua vũ trang, và nỗi lo ấy thấm vào truyện: thế giới của nhân vật đã trải qua “mười sáu năm chiến tranh”, con người mỏi mệt đến mức chỉ mong vũ khí biến mất.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện ngắn khoa học viễn tưởng.
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, có xen miêu tả và biểu cảm; đối thoại chiếm phần lớn dung lượng.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba; phần cuối điểm nhìn đặt vào nhân vật đại tá.
Nhân vật trong truyện
- Hô-lít, người trung sĩ trẻ: yêu hòa bình, giỏi vật lí và luyện kim, thẳng thắn nói ra ước mơ và dám biến nó thành hành động.
- Viên đại tá: người chỉ huy bảo thủ, không tin vào điều mới, khi thấy sự thật thì nổi giận và muốn giết cấp dưới.
- Bác sĩ Mét-thiu và người lính gác: nhân vật phụ, xuất hiện qua điện thoại.
Bố cục Chất làm gỉ có mấy phần?
Văn bản có 2 phần, đã được đánh số sẵn trong sách:
- Phần (1) (từ đầu đến “Tạm biệt đại tá”): cuộc đối thoại giữa đại tá và trung sĩ về ước mơ, phát minh làm gỉ vũ khí.
- Phần (2) (còn lại): phát minh phát huy tác dụng; đại tá hoảng loạn, giận dữ đuổi theo trung sĩ.
Giá trị nội dung
Truyện bày tỏ niềm khao khát hòa bình qua ước mơ xóa sổ vũ khí bằng một phát minh khoa học. Đồng thời, tác phẩm phê phán lối nghĩ hiếu chiến, bảo thủ của những kẻ chỉ tin vào sức mạnh súng đạn, và gợi suy ngẫm về việc con người nên dùng khoa học để làm gì.
Giá trị nghệ thuật
- Yếu tố viễn tưởng xây trên kiến thức thật (sắt gặp hơi nước thì gỉ) rồi phóng đại thành một phát minh kì diệu.
- Cốt truyện ngắn gọn, dựng chủ yếu bằng đối thoại, có bước ngoặt bất ngờ ở phần (2).
- Miêu tả cảnh vũ khí tan rã giàu màu sắc và liên tưởng (quái vật tiền sử, mây màu da cam).
- Kết thúc mở mang màu sắc trào phúng: viên chỉ huy chỉ còn một khúc gỗ làm vũ khí.
Ý nghĩa nhan đề Chất làm gỉ
Nhan đề bản dịch gọi thẳng tên phát minh, thứ làm nên toàn bộ câu chuyện và gợi trí tò mò ngay từ đầu. “Gỉ” vốn là thứ con người ghét bỏ vì làm hỏng đồ vật, nhưng trong truyện, nó lại trở thành điều đáng mong đợi bởi nó chỉ “ăn” vũ khí. Nhan đề vì thế chứa một nghịch lí đầy hi vọng: cái làm hỏng sắt thép có thể là cái cứu con người khỏi chiến tranh. Trong khi đó, tên nguyên tác A Piece of Wood lại hướng sự chú ý vào chi tiết cuối truyện, chiếc chân ghế gỗ trong tay đại tá.
Sơ đồ tư duy Chất làm gỉ
Sơ đồ dưới đây gom 6 ý chính của bài học để em ôn tập.
Tóm tắt Chất làm gỉ
Hai mẫu tóm tắt ngắn giúp em nhớ nhanh cốt truyện.
Mẫu 1 – Tóm tắt Chất làm gỉ ngắn nhất
Một trung sĩ trẻ thổ lộ với cấp trên rằng anh chế được thiết bị khiến mọi vũ khí gỉ nát để chiến tranh chấm dứt. Đại tá cho là anh hoang tưởng, bảo anh đi khám bác sĩ. Anh vừa rời đi thì bút, súng, xe tăng, máy bay quanh doanh trại lần lượt hóa bụi; đại tá giận dữ cầm chân ghế gỗ đuổi theo anh.
Mẫu 2 – Tóm tắt Chất làm gỉ theo bố cục
Phần (1): Đại tá gọi trung sĩ lên để bàn chuyện đổi đơn vị. Trung sĩ nói anh chỉ mong một thế giới hết chiến tranh và cho biết mình đã nghiên cứu được cách làm thép vũ khí gỉ ngay tức khắc, nhờ hơi nước có sẵn trong không khí. Đại tá không tin, gửi anh sang bác sĩ Mét-thiu. Trung sĩ chào rồi rời doanh trại.
Phần (2): Khi đại tá đang nói chuyện với bác sĩ, ông thấy cây bút trong túi đã thành bột gỉ. Ông gọi xuống trạm gác, bắt lính phải bắn trung sĩ, nhưng súng của lính gác đã hỏng. Khắp nơi, vũ khí và xe cộ tan rã. Súng lục của chính ông cũng vậy; ông bèn bẻ chân ghế gỗ làm gậy, gào thét lao ra ngoài.
Lời kết
Chất làm gỉ là truyện ngắn giàu trí tưởng tượng mà vẫn rất gần với những lo âu của thế giới hôm nay. Nắm chắc tác giả, bố cục cùng những điểm đặc sắc của truyện sẽ giúp em soạn bài, làm bài đọc hiểu và viết văn về tác phẩm dễ dàng hơn.
Xem thêm: