Mở bài Hạnh phúc của một tang gia hay nhất – 14 mẫu trực tiếp, gián tiếp

Hạnh phúc của một tang gia là chương XV trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng. Kể về đám ma cụ cố Tổ, nơi con cháu không buồn mà lại hớn hở, nhà văn đã dựng lên một màn hài kịch đầy mỉa mai về lớp người giàu có học đòi văn minh ở Hà Nội những năm ba mươi. Bài viết sẽ làm rõ tiếng cười tố cáo ấy.

Vũ Trọng Phụng (1912–1939) chỉ sống vỏn vẹn hai mươi bảy năm nhưng đã kịp để lại một sự nghiệp đồ sộ gồm phóng sự, tiểu thuyết, kịch, truyện ngắn. Trong đó, Số đỏ được xem là đỉnh cao của thể tiểu thuyết trào phúng nước ta. Chương XV của cuốn sách, mang nhan đề Hạnh phúc của một tang gia, thuật lại việc cụ cố Tổ qua đời và đám tang linh đình do gia đình cụ cố Hồng tổ chức. Đằng sau những nghi lễ rườm rà, từng thành viên trong nhà đều có một niềm vui riêng, khiến cái chết trở thành dịp để khoe của, khoe áo, khoe danh. Phân tích đoạn trích, ta sẽ thấy rõ ngòi bút châm biếm sắc lạnh của Vũ Trọng Phụng.

Số đỏ bắt đầu đăng trên Hà Nội báo từ tháng 10 năm 1936 và in thành sách lần đầu vào năm 1938, gồm hai mươi chương. Mỗi chương giống như một hồi kịch, nối tiếp nhau kể bước đường lên voi của Xuân Tóc Đỏ, một kẻ vô học gặp may. Chương XV, nay quen được gọi bằng nhan đề Hạnh phúc của một tang gia, là hồi kịch đông vai nhất: người chết là cụ cố Tổ, còn những người sống thì tranh nhau diễn trò. Qua đám tang ấy, Vũ Trọng Phụng phơi bày gọn ghẽ mà sâu cay bộ mặt giả dối của cả một tầng lớp tự xưng thượng lưu. Có thể coi đây là nơi tài năng trào phúng của nhà văn bộc lộ rõ nhất.

Thông thường, nói đến tang gia là nói đến khăn trắng, nước mắt và nỗi mất mát không gì bù đắp nổi. Vậy mà Vũ Trọng Phụng lại ghép chữ tang gia với chữ hạnh phúc, đặt hai trạng thái trái ngược nhau vào cùng một nhan đề. Sự ngược đời ấy không phải trò chơi chữ cho vui, mà là chìa khóa để hiểu cả chương XV của Số đỏ: trong gia đình cụ cố Hồng, cái chết của người già nhất lại mở ra cơ hội cho tất cả những người còn lại. Đi vào đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia, người đọc sẽ bật cười, rồi lặng người vì sự băng hoại của đạo lí.

Người cùng thời từng tôn Vũ Trọng Phụng là bậc vua của nghề viết phóng sự trên đất Bắc, sau những thiên điều tra như Cạm bẫy người (1933) hay Kỹ nghệ lấy Tây (1934). Con mắt của người phóng viên quen soi vào ngõ ngách xã hội đã theo ông sang địa hạt tiểu thuyết. Riêng năm 1936, ông cho ra đời liền mấy cuốn tiểu thuyết lớn, trong đó Số đỏ là cuốn được nhắc đến nhiều nhất. Chương Hạnh phúc của một tang gia cho thấy rõ cái nhìn ấy: một đám ma được quan sát tỉ mỉ như một phóng sự, nhưng mỗi chi tiết đều được đẩy tới mức khiến người đọc phải cười vì sự lố lăng của con người.

Văn học hiện thực Việt Nam giai đoạn 1930–1945 có nhiều cách nhìn vào xã hội cũ. Ngô Tất Tố và Nam Cao hướng ngòi bút về nỗi khổ của người nông dân bị dồn tới đường cùng; Nguyễn Công Hoan dùng truyện ngắn để mỉa mai quan lại và kẻ giàu. Vũ Trọng Phụng chọn mảnh đất khó hơn cả: đời sống thành thị đang chạy theo phong trào Âu hóa. Hạnh phúc của một tang gia, chương XV của tiểu thuyết Số đỏ, là nơi ông dồn sức nặng của tiếng cười trào phúng. Một đám tang to nhất phố trở thành tấm gương soi rõ sự rỗng tuếch của những gia đình giàu có, tân thời.

Tiếng cười chế giễu cái xấu đã có từ lâu trong văn học Việt Nam: truyện cười dân gian bóc mẽ thói khoe khoang, Nguyễn Khuyến cười ông tiến sĩ giấy, Tú Xương châm chọc cảnh trường thi nhốn nháo. Sang thế kỉ XX, tiếng cười ấy tìm được một hình thức mới là tiểu thuyết, với Vũ Trọng Phụng là cây bút xuất sắc bậc nhất. Trong Số đỏ, chương Hạnh phúc của một tang gia là trường đoạn đậm đặc chất hài nhất. Không cần những lời lên án gay gắt, nhà văn chỉ thản nhiên kể lại một đám ma, để chính các nhân vật tự phơi ra sự giả dối và lòng tham của mình.

Với người Việt, lo tang cho cha mẹ, ông bà là việc hệ trọng bậc nhất của đạo làm con. Nghi lễ có thể giản dị hay chu đáo, nhưng điều cốt yếu vẫn là lòng thương xót người đã khuất. Chính vì thế, đọc chương Hạnh phúc của một tang gia trong Số đỏ, ta càng thấy sự đảo lộn ghê gớm mà Vũ Trọng Phụng muốn chỉ ra. Gia đình cụ cố Hồng tổ chức một đám tang rình rang, kèn trống ầm ĩ, câu đối nhiều vô kể, nhưng không ai thực lòng tiếc thương cụ cố Tổ. Hiếu đạo đã bị rút ruột, chỉ còn lại cái vỏ phô trương.

Có những câu văn đủ sức tóm lại cả một chương sách. Trong Hạnh phúc của một tang gia, câu ấy xuất hiện ngay sau tin cụ cố Tổ qua đời: “Cái chết kia đã làm cho nhiều người sung sướng lắm.” Lời kể bình thản đến lạnh người. Từ câu văn ấy, Vũ Trọng Phụng lần lượt đưa người đọc đi qua niềm vui của từng thành viên trong gia đình cụ cố Hồng, rồi tới cảnh đưa ma ồn ào khắp phố. Chương XV của tiểu thuyết Số đỏ vì vậy vừa là màn hài kịch đặc sắc, vừa là bản cáo trạng về một xã hội coi đồng tiền và danh hão nặng hơn tình ruột thịt.

Nếu đám tang thường đi trong im lặng, thì đám ma cụ cố Tổ trong Hạnh phúc của một tang gia lại rộn ràng như một ngày hội. Có kèn ta, kèn tàu, kèn tây thay nhau thổi, có cảnh sát được thuê giữ trật tự, có hàng trăm người đi đưa vừa đi vừa chuyện trò về áo mới, nhà mới. Vũ Trọng Phụng còn lặp lại câu “Đám cứ đi…” như một nhịp trống, cho thấy đoàn người cứ thế diễu qua phố phường mà không hề có tiếng nấc thật. Phân tích cảnh đưa tang này, ta sẽ hiểu vì sao chương XV được xem là trang văn trào phúng xuất sắc nhất của tiểu thuyết Số đỏ.

Trong chương XV tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, người con, đứa cháu, người cháu rể đều vui, mỗi người một kiểu, trước cái chết của cụ cố Tổ. Cụ cố Hồng mơ đến lúc mặc đồ xô gai cho thiên hạ trầm trồ; Văn Minh mừng vì bản chúc thư sắp thành hiện thực; ông Phán mọc sừng hớn hở vì được hứa thêm tiền; cậu tú Tân nóng lòng được dùng máy ảnh; bà Văn Minh chờ dịp trình diễn những bộ đồ tang tân thời. Nhan đề Hạnh phúc của một tang gia vì thế không hề nói quá. Bài viết sẽ lần lượt chỉ ra từng niềm vui ấy và ý nghĩa tố cáo của chúng.

Giữa đám đông diễn trò trong Hạnh phúc của một tang gia, ông Phán mọc sừng là nhân vật để lại dấu ấn khó quên. Người cháu rể ấy được hứa chia thêm vài nghìn đồng, nên đến lúc hạ huyệt đã khóc thật to, thật dài: “Hứt!… Hứt!… Hứt!…”. Tiếng khóc càng ầm ĩ thì cái giả của ông càng lộ, nhất là khi ngay giữa lúc nức nở, ông vẫn kịp dúi tiền cho Xuân Tóc Đỏ. Chỉ bằng vài chi tiết, Vũ Trọng Phụng đã vẽ nên một bức biếm họa sắc nét về con người coi đồng tiền hơn danh dự. Phân tích nhân vật này giúp ta thấy rõ nghệ thuật trào phúng của chương XV tiểu thuyết Số đỏ.

Trong một cuộc bút chiến, khi bị chê là viết văn dâm uế, Vũ Trọng Phụng đã đáp rằng người khác muốn tiểu thuyết chỉ là tiểu thuyết, còn ông thì đòi hỏi trang tiểu thuyết phải phản ánh đúng sự thật của cuộc đời. Quan niệm ấy giải thích vì sao trang văn của ông nhiều khi khiến người ta khó chịu: nó không chừa ra một góc tối nào. Chương Hạnh phúc của một tang gia trong Số đỏ là một minh chứng. Một đám ma được kể với đủ thứ kèn, lọng, câu đối, ảnh chụp, nhưng càng tả kĩ, nhà văn càng bóc trần được sự thật trần trụi: lòng hiếu thảo đã chết trước cả người nằm trong quan tài. Tìm hiểu đoạn trích, ta sẽ thấy sức mạnh của thứ hiện thực không khoan nhượng ấy.

Tiếng cười trong văn chương có khi để mua vui, có khi lại là phép thử nghiệt ngã dành cho những giá trị giả. Thứ gì rỗng ruột, đặt vào ánh sáng của tiếng cười sẽ tự vỡ ra. Vũ Trọng Phụng hiểu rất rõ điều đó khi viết chương Hạnh phúc của một tang gia trong tiểu thuyết Số đỏ. Ông không mắng nhiếc gia đình cụ cố Hồng, mà để họ tự đóng trọn vai diễn của mình: người khóc, người chụp ảnh, người khoe quần áo, người toan tính chuyện chia gia tài. Kết quả là một màn hài kịch khiến người đọc cười chua chát, rồi nhận ra một sự thật nặng nề về sự xuống cấp của đạo đức và tình người trong xã hội cũ.