Phân tích Hạnh phúc của một tang gia (Vũ Trọng Phụng) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu

Vũ Trọng Phụng là nhà văn có biệt tài biến cái xấu xa của xã hội thành tiếng cười sắc lạnh. Chương XV của tiểu thuyết Số đỏ, Hạnh phúc của một tang gia, là đoạn văn tiêu biểu cho tài năng ấy, nơi một đám tang trở thành tấm gương soi rõ bộ mặt giả dối của giới thượng lưu thành thị.

Ngay nhan đề đã là một nghịch lí: nhà có tang mà lại “hạnh phúc”. Nghịch lí ấy được giải thích bằng một câu văn tỉnh bơ: “Cái chết kia đã làm cho nhiều người sung sướng lắm”. Cụ cố Hồng vui vì sắp được mặc đồ xô gai cho thiên hạ khen, Văn Minh vui vì chúc thư sắp được thi hành, ông Phán vui vì được chia thêm tiền, cậu tú Tân vui vì có dịp chụp ảnh, bà Văn Minh vui vì được mặc đồ tang tân thời. Cả nhà không ai khóc người chết; họ chỉ “bối rối” vì sốt ruột chờ phát phục.

Đám ma vì thế trở thành một màn trình diễn. Kèn đủ ba thứ, câu đối hàng trăm, người đưa đông nghịt, đến mức người kể nói nó có thể làm người chết “cũng phải mỉm cười sung sướng”. Người đi đưa giữ vẻ mặt buồn rầu nhưng thì thầm tán tỉnh, hẹn hò. Đỉnh điểm là cảnh hạ huyệt: ông Phán khóc to “Hứt!… Hứt!… Hứt!…” mà vẫn kịp dúi tiền vào tay Xuân.

Bằng mâu thuẫn trào phúng, chi tiết đắt giá và giọng văn mỉa mai, Vũ Trọng Phụng đã vạch trần một xã hội nơi tình thân bị tiền bạc và hư danh chiếm chỗ. Đoạn trích đến nay vẫn là bài học nhắc ta sống chân thành, đừng biến những điều thiêng liêng thành trò khoe khoang.

Nếu Nam Cao viết về người nông dân bằng niềm xót thương, thì Vũ Trọng Phụng nhìn xã hội thành thị bằng con mắt lạnh lùng và cây bút sắc như dao. Số đỏ, cuốn tiểu thuyết in năm 1938, là bức tranh trào phúng về giới thượng lưu Hà Nội trong cơn sốt Âu hóa. Trong đó, chương XV Hạnh phúc của một tang gia là một trong những chương đặc sắc nhất, nơi tiếng cười đạt đến độ cay đắng.

Đoạn trích mở đầu bằng một câu văn ngắn gọn đến lạnh lùng: “Ba hôm sau, ông cụ già chết thật”. Chữ “thật” cho thấy cái chết ấy đã được chờ đợi từ lâu. Người kể còn mỉa mai rằng chính những việc trắc trở trong chạy chữa đã khiến ông già hơn tám mươi tuổi “phải chết một cách bình tĩnh”. Trong khi cả nhà nhốn nháo, cụ cố Hồng chỉ nằm gắt “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi”, đến mức thằng bồi tiêm đếm được một nghìn tám trăm bảy mươi hai lần. Phép cường điệu ấy cho thấy người con trai trưởng thờ ơ đến mức nào trước cơn hấp hối của cha mình.

Tiếp đó, Vũ Trọng Phụng đưa ra một nhận xét mang tính khái quát: “Cái chết kia đã làm cho nhiều người sung sướng lắm”. Từng thành viên trong gia đình lần lượt hiện ra với niềm vui riêng. Ông Phán mọc sừng sung sướng vì bố vợ hứa chia thêm vài nghìn đồng; ông thấy đôi sừng vô hình trên đầu hóa ra có giá trị lớn và tính ngay chuyện buôn bán. Cụ cố Hồng nhắm mắt mơ cảnh mình khoác áo tang, lụ khụ giữa phố cho người đời trầm trồ khen già. Ông Văn Minh mừng vì chúc thư từ nay sẽ thành hiện thực, chỉ băn khoăn xử trí với Xuân ra sao. Cậu tú Tân điên người vì mãi chưa được dùng máy ảnh; bà Văn Minh sốt ruột vì chưa được mặc đồ xô gai tân thời; ông Typn bực mình vì những sáng chế quần áo chưa được ra mắt. Gia đình ấy cũng “bối rối”, nhưng là bối rối vì việc phát phục bị chậm, không phải vì tang thương. Người duy nhất buồn là Tuyết, nhưng nỗi buồn của Tuyết lại vì người tình vắng mặt.

Phần hai của đoạn trích là cảnh đám ma, một trong những trang văn trào phúng xuất sắc nhất của văn học Việt Nam. Đám tang là một mớ pha tạp Đông Tây, từ kiệu, lọng, lợn quay đến kèn Tây, vòng hoa. Ngay cả hai ông cảnh binh làm thuê cũng vui ra mặt. Các ông bạn già của cụ cố Hồng đeo đầy huy chương, nhưng lại “cảm động” khi nhìn làn da trắng của Tuyết thấp thoáng sau làn áo voan. Người kể kết luận bằng một câu cường điệu: đây là đám ma to tát đến mức người chết nằm trong quan tài “cũng phải mỉm cười sung sướng, nếu không gật gù cái đầu”.

Đám người đi đưa hợp thành một bức tranh biếm họa đông đúc. Họ “làm ra bộ mặt nghiêm chỉnh” nhưng thì thầm chuyện vợ con, nhà cửa, tủ mới, áo mới. Chuỗi động từ “chim nhau, cười tình với nhau, bình phẩm nhau, chê bai nhau, ghen tuông nhau, hẹn hò nhau” đặt cạnh cụm “bằng những vẻ mặt buồn rầu của những người đi đưa ma” tạo nên một nghịch cảnh gây cười. Câu “Đám cứ đi…” lặp lại như một điệp khúc dửng dưng, khiến màn hài kịch kéo dài không dứt.

Đoạn kết đẩy tiếng cười lên đến đỉnh điểm. Cậu tú Tân bắt từng người làm điệu bộ đau buồn để cậu bấm máy. Cụ cố Hồng ho khạc, mếu máo, ngất đi. Ông Phán khóc “Hứt!… Hứt!… Hứt!…”, oặt người đến nỗi Xuân phải đỡ. Nhưng ngay giữa lúc đau đớn nhất, ông lại dúi vào tay Xuân một tờ giấy bạc năm đồng gấp tư. Chi tiết này vạch trần tất cả: nỗi đau của tang gia chỉ là màn kịch, đồng tiền mới là thứ thật.

Thành công của đoạn trích nằm ở nghệ thuật trào phúng bậc thầy. Vũ Trọng Phụng xây dựng mâu thuẫn trào phúng ngay từ nhan đề và triển khai nó qua mọi chi tiết; ông vẽ chân dung biếm họa bằng vài nét điển hình; ông dùng cường điệu, liệt kê, phản ngữ và đặc biệt là giọng văn khách quan, tỉnh bơ mà thấm đẫm mỉa mai. Câu kết, ba trăm người “đương buồn rầu và đau đớn về những điều sơ suất của khổ chủ”, là một phản ngữ sắc sảo: họ không đau vì người chết mà vì đám tang chưa đủ hoành tráng.

Hạnh phúc của một tang gia vì thế không chỉ là một chương truyện gây cười. Nó là bản cáo trạng đối với một xã hội đã đánh mất đạo hiếu và tình người, nơi mọi giá trị đều phải cúi đầu trước tiền và danh. Đọc lại đoạn trích hôm nay, ta vẫn giật mình trước những đám hiếu phô trương, những giọt nước mắt diễn kịch, và hiểu vì sao tiếng cười của Vũ Trọng Phụng vẫn còn nguyên sức nặng.

Tiếng cười trào phúng nảy sinh khi cái xấu tự phơi bày qua sự mâu thuẫn giữa bên ngoài và bên trong, giữa danh và thực. Trong Hạnh phúc của một tang gia, Vũ Trọng Phụng đã tổ chức tiếng cười ấy một cách bậc thầy, từ nhan đề đến từng câu văn.

Mâu thuẫn trào phúng cơ bản nằm ngay ở nhan đề. “Tang gia” gợi tang thương, “hạnh phúc” gợi niềm vui; ghép hai từ ấy, tác giả đã báo trước một nghịch cảnh. Toàn bộ đoạn trích triển khai nghịch cảnh ấy thành nhiều mâu thuẫn nhỏ: người chết – người sống vui; đám ma – ngày hội; vẻ mặt buồn – lòng hả hê; tiếng khóc – đồng tiền. Mỗi mâu thuẫn là một tràng cười.

Nghệ thuật xây dựng chân dung biếm họa cũng rất đặc sắc. Mỗi nhân vật chỉ cần một vài nét đã hiện rõ bản chất. Cụ cố Hồng gắn với câu gắt “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi” và giấc mơ được khen già. Cậu tú Tân gắn với chiếc máy ảnh. Bà Văn Minh gắn với cái mũ mấn trắng viền đen “dernières créations”. Tuyết gắn với bộ áo “Ngây thơ” hở hang. Ông Phán gắn với tiếng khóc “Hứt” và tờ năm đồng gấp tư. Những chi tiết này vừa cụ thể vừa điển hình, khiến nhân vật trở nên lố bịch đến mức khó quên.

Thủ pháp cường điệu được dùng đắt giá. Một nghìn tám trăm bảy mươi hai câu gắt của cụ cố Hồng; ba trăm câu đối; một đám ma to đến mức người chết cũng phải “mỉm cười sung sướng”. Cường điệu không làm mất tính chân thực mà làm nổi bật bản chất của sự việc.

Phép liệt kê tạo nên những bức tranh đông đúc, ồn ào: các loại huy chương “Bắc Đẩu bội tinh, Long bội tinh, Cao Mên bội tinh, Vạn Tượng bội tinh”; các kiểu râu “hoặc dài hoặc ngắn, hoặc đen hoặc hung hung”; chuỗi hành động của người đi đưa “chim nhau, cười tình với nhau, bình phẩm nhau”. Sự dồn dập ấy biến đám tang thành một hội chợ hỗn tạp.

Ngôn ngữ trào phúng còn thể hiện ở cách dùng từ. Những từ trang trọng như “hạnh phúc”, “danh giá”, “long trọng” được dùng cho sự việc lố bịch; những từ ngữ lai căng như “lăng-xê”, “dernières créations” phơi bày cái văn minh rởm. Đặc biệt là phản ngữ: những người đi đưa “đương buồn rầu và đau đớn về những điều sơ suất của khổ chủ”, nghĩa là họ chẳng hề đau vì người chết.

Cuối cùng là giọng điệu. Người kể không bao giờ trực tiếp phán xét. Ông thuật lại mọi chuyện bằng giọng khách quan, có khi như khen ngợi, nhưng chính sự tỉnh bơ ấy làm cho sự mỉa mai thêm sâu cay. Câu “Đám cứ đi…” lặp lại như cái nhún vai của người kể trước một màn hài kịch không hồi kết.

Nhờ những thủ pháp ấy, tiếng cười trong Hạnh phúc của một tang gia vừa vui nhộn vừa chua chát. Nó không chỉ chế giễu những con người cụ thể mà còn lên án cả một xã hội đảo lộn giá trị, nơi đạo đức và tình thân bị thay bằng tiền bạc và hình thức.

Đám ma vốn là nghi lễ trang nghiêm, nơi người sống tiễn biệt người chết bằng sự thương tiếc. Nhưng dưới ngòi bút Vũ Trọng Phụng, đám ma cụ cố tổ lại thành một cuộc diễu hành ồn ào, một sân khấu cho mọi trò khoe khoang. Đây là cảnh tập trung nhất tiếng cười trào phúng của đoạn trích.

Trước hết, đó là một đám ma to và lai căng. Đám ma có đủ lối “Ta, Tàu, Tây”: kiệu bát cống, lợn quay đi lọng, nhạc lốc bốc xoảng, kèn bú-dích, vòng hoa; có ba trăm câu đối, vài trăm người đi đưa; có hai viên cảnh sát được thuê giữ trật tự. Sự pha tạp ấy cho thấy gia đình cụ cố Hồng chỉ cốt sao cho thật “to”, thật “danh giá”, chẳng cần biết phong tục nào cho phải. Giữa đường, Xuân Tóc Đỏ còn đem sáu xe sư chùa Bà Banh và hai vòng hoa đồ sộ chen vào, khiến cụ bà sung sướng kêu lên rằng thiếu món ấy thì đám chưa được to. Người kể chốt lại: cả thành phố nhốn nháo khen đám ma to, “đúng với ý muốn của cụ cố Hồng”.

Thứ hai, đó là một đám ma không có nỗi buồn. Người đi đưa “làm ra bộ mặt nghiêm chỉnh”, nhưng sự thật thì chuyện trò về vợ con, nhà cửa, cái tủ mới sắm, cái áo mới may. Một nửa số người đi đưa là phụ nữ tân thời; họ và các chàng trai “chim nhau”, “hẹn hò nhau” bằng những vẻ mặt buồn rầu. Những câu thì thào được dẫn ra như “Con bé nhà ai kháu thế?”, “Làm mối cho tớ nhé?” cho thấy đám tang đã thành nơi tán tỉnh. Câu “Đám cứ đi…” lặp lại hai lần như tiếng thở dài mỉa mai của người kể.

Thứ ba, đó là một đám ma của những màn kịch. Cậu tú Tân bắt mọi người chống gậy, gục đầu, lau mắt cho đẹp ảnh; bạn của cậu nhảy cả lên mộ người khác để chụp cho khác góc. Cụ cố Hồng ho khạc, mếu máo, ngất đi đúng lúc. Ông Phán khóc “Hứt!… Hứt!… Hứt!…” khiến ai cũng chú ý đến “ông cháu rể quý hoá ấy”, rồi lén dúi tiền vào tay Xuân. Cảnh hạ huyệt, lẽ ra thiêng liêng nhất, lại là lúc sự giả dối lộ ra trơ trẽn nhất.

Qua cảnh đám ma, Vũ Trọng Phụng đã phơi bày một xã hội thượng lưu rỗng tuếch, coi trọng hình thức, coi khinh tình người. Cách miêu tả tỉ mỉ, khách quan, giàu chi tiết cũng cho thấy rõ bút pháp hiện thực của nhà văn. Đọc cảnh này, người đọc cười, nhưng là tiếng cười chua chát trước sự suy đồi của đạo đức.

Trong Hạnh phúc của một tang gia, Vũ Trọng Phụng không có một nhân vật chính duy nhất mà vẽ cả một đàn con cháu cụ cố tổ. Mỗi người một vẻ, nhưng tất cả đều chung một điểm: niềm vui trước cái chết của người thân.

Cụ cố Hồng là con trai trưởng của người chết. Khi cha hấp hối, cụ chỉ nằm nhắm mắt gắt “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi”. Khi cha chết, cụ mơ màng đến cảnh mình mặc đồ xô gai, chống gậy, ho khạc để thiên hạ chỉ trỏ: “Úi kìa, con giai nhớn đã già đến thế kia kìa!”. Với cụ, đám ma là dịp để khoe cái già, cái danh của mình. Ở huyệt, cụ ho khạc, mếu máo và ngất đi, như hoàn thành vai diễn đã tưởng tượng từ trước.

Ông Văn Minh, cháu nội của người chết, là một nhà cải cách theo lối Tây. Điều ông bận tâm chỉ là cái chúc thư từ nay sẽ được thực hành, không còn là “lí thuyết viển vông”. Vẻ mặt “đăm đăm chiêu chiêu” của ông vì phân vân chuyện đối xử với Xuân lại vô tình “hợp thời trang”, đúng mặt một người có tang. Đó là sự mỉa mai tinh tế: cái buồn của ông chẳng dính dáng gì đến người chết.

Bà Văn Minh, ông Typn và cậu tú Tân đại diện cho lớp người chạy theo cái mới rởm. Bà Văn Minh nóng lòng mặc đồ tang tân thời; ông Typn mong các mẫu áo của mình được báo chí phê bình; cậu tú Tân chỉ chờ dịp dùng mấy cái máy ảnh và đến huyệt thì bắt mọi người làm dáng. Với họ, tang lễ là sân khấu quảng cáo.

Tuyết là cô gái “hư hỏng” mà muốn tỏ ra ngây thơ. Cô mặc bộ áo “Ngây thơ” hở hang để thiên hạ biết mình chưa mất trinh, mời trầu với “một vẻ buồn lãng mạn rất đúng mốt”. Nỗi buồn của Tuyết là vì Xuân, và khi Xuân xuất hiện, cô “liếc mắt đưa tình”. Sự đối lập giữa tên gọi bộ áo và con người tạo nên tiếng cười chua cay.

Ông Phán mọc sừng là nhân vật đáng sợ nhất. Ông sung sướng khi biết “đôi sừng hươu vô hình” trên đầu mình có giá vài nghìn bạc, sẵn sàng buôn bán cả sự nhục nhã. Tiếng khóc “Hứt” của ông to nhất đám, nhưng cùng lúc ấy ông dúi tiền cho Xuân. Ông là hiện thân của sự giả dối đến tận cùng.

Qua bức chân dung chung ấy, Vũ Trọng Phụng cho thấy trong gia đình thượng lưu này, không ai còn tình thân thật sự. Mỗi người chỉ là một hình nộm chạy theo tiền và danh. Đó là lời phê phán sâu sắc về sự băng hoại đạo đức của cả một tầng lớp.

Có những câu văn chỉ dài vài chữ mà chứa cả tư tưởng của một chương truyện. Trong Hạnh phúc của một tang gia, câu “Cái chết kia đã làm cho nhiều người sung sướng lắm” là một câu như thế. Nó vừa là lời giải thích cho nhan đề nghịch lí, vừa là chìa khóa để hiểu toàn bộ đoạn trích.

Bề ngoài, câu văn được viết bằng giọng bình thản như một nhận xét khách quan. Nhưng chính sự bình thản ấy gây sốc: cái chết, điều đau đớn nhất của một gia đình, lại đem đến “sung sướng”. Từ “lắm” ở cuối câu như một nụ cười khẩy, nhấn mạnh mức độ của niềm vui ấy. Còn đại từ “kia” tạo ra khoảng cách lạnh lùng giữa người sống và người chết, như thể người chết chẳng còn là cha, là ông của ai.

Những đoạn văn tiếp theo là sự chứng minh cho câu văn này. “Nhiều người” ấy là ông Phán được thêm tiền, cụ cố Hồng được khoe già, Văn Minh được chia gia tài, Tân được chụp ảnh, bà Văn Minh được khoe mốt, Typn được quảng cáo, thậm chí cả hai viên cảnh sát được thuê và cả Xuân Tóc Đỏ được thêm danh tiếng. Niềm “sung sướng” lan ra từ trong nhà đến ngoài phố.

Câu văn cho thấy tài năng của Vũ Trọng Phụng trong việc nói những điều cay đắng bằng giọng tỉnh táo. Ông không cần dùng lời lẽ gay gắt để lên án; chỉ một nhận xét tưởng như vô tư đã đủ phơi bày sự bất hiếu, vô cảm của cả một gia đình. Đọc câu văn ấy, ta bật cười, rồi ngay sau đó thấy lạnh người. Đó chính là sức mạnh của tiếng cười trào phúng.

Kết luận

Khi phân tích Hạnh phúc của một tang gia, em nên bám vào mâu thuẫn trào phúng tang gia mà hạnh phúc và chứng minh qua hai phần: niềm vui của từng thành viên và cảnh đám ma. Đừng quên chỉ ra các thủ pháp nghệ thuật cụ thể như cường điệu, liệt kê, phản ngữ, chi tiết đắt giá và giọng điệu mỉa mai.

Xem thêm:

• Soạn bài Hạnh phúc của một tang gia – Ngữ văn 12 Cánh diều
• Phân tích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (Vũ Trọng Phụng)
• Những tác phẩm tiêu biểu của Vũ Trọng Phụng
• Mở bài Hạnh phúc của một tang gia hay nhất – 14 mẫu trực tiếp, gián tiếp
• Kết bài Hạnh phúc của một tang gia hay nhất – 14 mẫu ngắn gọn, nâng cao