Soạn bài Bến quê (Nguyễn Minh Châu) – Ngữ văn 9 chương trình cũ

Nhân vật Nhĩ trong truyện ở vào hoàn cảnh như thế nào? Xây dựng tình huống ấy, tác giả nhằm thể hiện điều gì?

Trả lời:

• Hoàn cảnh của Nhĩ rất éo le, nghịch lí: anh là người đã đi gần như khắp mặt đất vì công việc, vậy mà khi về cuối đời, một căn bệnh hiểm nghèo đã giữ anh nằm bất động trên chiếc giường kê sát cửa sổ. Muốn xê dịch vài chục phân từ mép nệm ra mép phản, anh cũng phải nhờ lũ trẻ hàng xóm.
• Chính lúc ấy, Nhĩ mới thấy hết nét quyến rũ của dải bãi bồi phía bờ bên kia, một nơi ở ngay trước mặt mà anh chưa bao giờ sang. Truyện gọi nơi ấy là “một chân trời gần gũi, mà lại xa lắc vì chưa hề bao giờ đi đến”.
• Ý đồ của tác giả: qua tình huống nghịch lí này, Nguyễn Minh Châu muốn người đọc chiêm nghiệm một quy luật của đời người: cuộc sống luôn chứa những điều ngẫu nhiên, bất ngờ, vượt ra ngoài dự tính của con người; và con người thường mải mê tìm kiếm ở nơi xa mà bỏ quên những giá trị bình dị, bền vững ngay bên cạnh mình, để rồi lúc hiểu ra thì không còn kịp nữa.

Trong những ngày cuối cùng của cuộc đời mình, khi nằm trên giường bệnh, Nhĩ đã nhìn thấy những gì qua khung cửa sổ và anh khao khát điều gì? Vì sao Nhĩ lại có niềm khao khát ấy và điều đó có ý nghĩa gì?

Trả lời:

a. Những gì Nhĩ nhìn thấy. Cảnh vật hiện ra theo trình tự từ gần đến xa, mở dần chiều sâu và chiều rộng:

• Gần nhất là mấy chùm bằng lăng sắp hết mùa: hoa đã thưa nhưng “mấy bông hoa cuối cùng còn sót lại trở nên đậm sắc hơn”.
• Xa hơn là con sông Hồng đầu thu ngả màu đỏ nhạt, “mặt sông như rộng thêm ra. Vòm trời cũng như cao hơn.”
• Xa nữa là dải đất bồi phía bờ bên kia với sắc vàng xen xanh non, gợi lên “những màu sắc thân thuộc quá như da thịt, hơi thở của đất màu mỡ”.

Đó là cảnh quen thuộc trước cửa nhà, nhưng với Nhĩ lúc này nó mới mẻ như lần đầu được thấy.

b. Khao khát của Nhĩ. Anh ao ước có một lần được bước lên dải bãi bồi ấy. Biết mình không thể đi, anh nhờ con trai sang đó thay mình.

c. Vì sao có khao khát ấy và ý nghĩa.

• Nhĩ khao khát vì cận kề cái chết, con người thường nhìn lại đời mình và nhận ra giá trị của những điều giản dị trước đây bị xem nhẹ. Bãi bồi trở thành hình ảnh của quê hương, của những gì gần gũi nhất mà anh đã đi lướt qua.
• Đây là một khao khát gần như không thể thực hiện, nên càng chứa nhiều xót xa, ân hận. Ý nghĩa của nó là một sự thức tỉnh: điều đáng quý nhất của đời sống nằm trong những điều bình thường, bền vững như gia đình, quê hương; con người cần biết trân trọng chúng khi còn có thể.

Vì sao có thể nói ngòi bút miêu tả tâm lí của Nguyễn Minh Châu ở thiên truyện này rất tinh tế và thấm đượm tinh thần nhân đạo? Phân tích sự miêu tả tâm lí nhân vật Nhĩ để khẳng định nhận xét ấy.

Trả lời:

Tinh tế ở chỗ nhà văn cho nhân vật tự cảm nhận, tự suy ngẫm; diễn biến bên trong được bộc lộ qua cái nhìn, những câu hỏi bâng quơ và các cử chỉ rất nhỏ:

• Khi ngắm cảnh, Nhĩ nhận ra những biến đổi tinh vi của sắc hoa, màu nước, độ cao của bầu trời. Lúc quay vào, anh thấy hoa bằng lăng chuyển sang “một màu tím thẫm như bóng tối”, một chi tiết khẽ báo trước cái chết đang tới gần.
• Nhĩ hỏi vợ có nghe thấy tiếng gì lúc gần sáng không, rồi hỏi hôm nay là ngày mấy. Đó là những câu hỏi nhỏ mà chứa nỗi lo âu về quỹ thời gian còn lại; Liên hiểu nên lảng đi.
• Khi nhờ con sang sông, Nhĩ lúng túng, ngượng nghịu vì biết mong muốn của mình nghe thật kì lạ; khi thấy con mải xem cờ, anh buồn bã nhưng không trách, vì nhận ra chính mình ngày trước.

Giàu tinh thần nhân đạo vì nhà văn trân trọng những tình cảm đẹp trong con người:

• Nhĩ cảm nhận sâu sắc tình yêu, sự tần tảo của vợ. Chi tiết “Lần đầu tiên Nhĩ để ý thấy Liên đang mặc tấm áo vá.” vừa cho thấy sự hi sinh âm thầm của Liên, vừa chứa nỗi ân hận của người chồng.
• Liên nhẫn nại, dịu dàng, chỉ mong chồng còn sống: “Miễn là anh sống, luôn luôn có mặt anh, tiếng nói của anh trong gian nhà này”.
• Lũ trẻ hàng xóm, cụ giáo Khuyến đều đối xử với Nhĩ bằng tình người ấm áp; chính Nhĩ cũng thấy thương yêu tất cả những người quanh mình.

Nhà văn không xoáy vào nỗi đau thể xác của người bệnh mà soi vào khát vọng, sự thức tỉnh và tình cảm của anh, nên trang văn vừa buồn vừa nhân hậu.

Ở đoạn kết, tác giả đã tập trung miêu tả chân dung và cử chỉ của nhân vật Nhĩ với vẻ rất khác thường. Hãy giải thích ý nghĩa của các chi tiết ấy.

Trả lời:

• Chi tiết khác thường: cụ giáo Khuyến thấy mặt Nhĩ đỏ lên, mắt long lanh, mười ngón tay bấu chặt vào bậu cửa sổ và run lên. Truyện viết: “Anh đang cố thu nhặt hết mọi chút sức lực cuối cùng còn sót lại để đu mình nhô người ra ngoài, giơ một cánh tay gầy guộc ra phía ngoài cửa sổ khoát khoát y như đang khẩn thiết ra hiệu cho một người nào đó.”
• Nghĩa thực: Nhĩ sốt ruột, như muốn giục cậu con trai đang la cà bên đường mau ra bến kẻo không kịp chuyến đò ngang chỉ có một lần mỗi ngày.
• Nghĩa sâu xa: cái khoát tay ấy là lời nhắn của một người biết mình sắp ra đi, gửi tới mọi người, nhất là lớp trẻ: hãy tỉnh táo trước những điều vòng vèo, đừng để thời gian trôi qua vô ích, hãy tìm về những giá trị thật sự, giản dị mà bền vững trước khi quá muộn.

Nhiều hình ảnh, chi tiết trong truyện này mang tính biểu tượng. Hãy tìm một số hình ảnh, chi tiết như vậy và nêu ý nghĩa biểu tượng của chúng. (Gợi ý: hình ảnh bãi bồi bên kia sông, bờ sông bên này bị sụt lở, chi tiết anh con trai sa vào đám chơi phá cờ thế…)

Trả lời:

Truyện ngắn này chứa đựng những suy ngẫm, trải nghiệm của nhà văn về con người và cuộc đời. Tìm trong văn bản đoạn văn thể hiện tập trung chủ đề của truyện và nêu cảm nhận của em về đoạn văn.

Trả lời:

Đoạn văn tập trung chủ đề là đoạn Nhĩ nhìn thấy con trai đứng lại giữa đám đông xem cờ thế ở bên kia đường và nghĩ một cách buồn bã rằng “con người ta trên đường đời thật khó tránh được những cái điều vòng vèo hoặc chùng chình”. Đoạn văn kết lại bằng ý: chỉ người từng trải như anh mới thấy hết vẻ đẹp của bãi bồi, và điều anh phát hiện ra giống như “một niềm mê say pha lẫn với nỗi ân hận đau đớn”.

Cảm nhận của em: đoạn văn là một trải nghiệm đời người được nói ra rất nhẹ nhàng. Tuổi trẻ thường hấp tấp, bị những thú vui nhất thời cuốn đi như Tuấn bị cuốn vào ván cờ; con người cũng hay nghĩ hạnh phúc phải ở đâu đó thật xa. Phải qua nhiều va vấp, như Nhĩ, ta mới nhận ra những thứ giản dị nhất (một bến sông quê, một người vợ tảo tần) lại là chỗ dựa bền lâu. Đoạn văn vì thế vừa có nỗi tiếc nuối, vừa là lời nhắc: hãy biết dừng lại, nhìn kĩ những gì quanh mình và sống sao cho khỏi phải ân hận muộn màng.

Trả lời:

• Thiên nhiên được nhìn qua khung cửa sổ, bằng đôi mắt và tâm trạng của Nhĩ, nên cảnh không tĩnh mà biến đổi theo cảm xúc của anh.
• Trình tự tả từ gần ra xa (hàng bằng lăng, dòng sông, vòm trời, bãi bồi), khiến khung cảnh vừa sâu vừa trải rộng; màu sắc được chọn tinh tế: tím nhạt của hoa, đỏ nhạt của nước, vàng thau xen xanh non của bãi bồi.
• Nhà văn dùng nhiều phỏng đoán, so sánh gần gũi (màu đất như da thịt, hơi thở), khiến cảnh có hồn, gợi tình yêu quê hương.
• Cảnh vừa thực vừa mang tính biểu tượng: hoa cuối mùa, bờ đất lở báo hiệu sự sống của Nhĩ đang cạn dần; bãi bồi tượng trưng cho cái đẹp giản dị mà anh khao khát.

Trả lời (đoạn văn tham khảo):

Đọc đoạn văn Nhĩ dõi theo Tuấn đang đứng xem cờ bên kia đường, em thấy thấm thía một nghịch lí rất đời thường. Tuấn đâu có lỗi lớn, cậu chỉ chưa thấy bên kia sông có gì đáng để vội. Còn Nhĩ, người đã đi gần hết thế giới, lại thấy bãi bồi đẹp đến nao lòng khi chẳng còn đủ sức bước xuống cầu thang. Hình ảnh ấy khiến em nghĩ tới bản thân: có khi mình mải chạy theo trò chơi, điện thoại, những ước mơ xa xôi mà quên một bữa cơm gia đình, một lời hỏi han bố mẹ. Nguyễn Minh Châu không lên giọng dạy bảo; ông chỉ để một người sắp mất nhìn ra cửa sổ, và từ cái nhìn ấy, người đọc tự hiểu rằng phải biết trân trọng những điều giản dị ngay bên mình trước khi chúng trở thành nỗi ân hận.