Phân tích là chia một đối tượng ra thành từng phần, từng yếu tố để xem xét kĩ từng phần và mối liên hệ giữa chúng, từ đó hiểu rõ bản chất của cả đối tượng. Trong môn Ngữ văn, phân tích vừa là một thao tác lập luận, vừa là tên kiểu bài quen thuộc: phân tích một bài thơ, một nhân vật, một đoạn trích.
| Khái niệm | Chia tách đối tượng thành các yếu tố để xem xét, cắt nghĩa, rồi rút ra nhận xét chung |
| Gốc từ | Hán Việt 分析: phân (chia) + tích (chẻ, tách ra) |
| Loại từ | Động từ; “sự phân tích”, “bài phân tích” là cách dùng như danh từ |
| Thuộc | Thao tác tư duy; trong làm văn là thao tác lập luận và kiểu bài nghị luận văn học |
| Trái nghĩa gần nhất | Tổng hợp |
Phân tích 分析: chia nhỏ để hiểu
Chữ phân (分) có bộ đao, gợi hình con dao cắt một vật ra làm đôi. Chữ tích (析) ghép chữ mộc (cây, gỗ) với chữ cân (cái rìu), nghĩa gốc là bổ củi; Thiều Chửu còn ghi một nghĩa nữa của chữ này là giải cho rõ điều còn ngờ. Hai chữ đi với nhau tạo ra đúng hình ảnh của việc phân tích: muốn hiểu khúc gỗ thì bổ nó ra, nhìn thớ bên trong.
Các từ điển tiếng Việt ghi hai nét dùng. Nét phổ biến là chia nhỏ để tìm hiểu, như phân tích bài thơ, phân tích tình hình. Nét thứ hai thuộc về khoa học tự nhiên: tách một hợp chất ra thành các chất cấu tạo nên nó, như phân tích nước thành hi-đrô và ô-xi. Tiếng Anh dịch là analyse (Anh) hoặc analyze (Mỹ), danh từ là analysis.
Sách Ngữ văn dùng từ này theo hai tầng. Ở tầng thao tác, phân tích là cách người viết tách một vấn đề hay một hình tượng ra thành các khía cạnh để cắt nghĩa, lí giải. Ở tầng kiểu bài, “phân tích một tác phẩm thơ” hay “phân tích một tác phẩm truyện” là bài nghị luận văn học, trong đó người viết đưa lí lẽ kèm dẫn chứng để chỉ ra tác phẩm có gì đáng giá ở nội dung và đặc sắc ở hình thức. Hai tầng này nối với nhau: muốn viết được kiểu bài thì phải dùng được thao tác.
Phân tích, tổng hợp, cảm nhận: ba việc hay bị trộn vào nhau
| Việc | Làm gì | Câu văn tiêu biểu |
|---|---|---|
| Phân tích | Tách ra từng chi tiết, từ ngữ, hình ảnh; chỉ ra nó gợi điều gì và vì sao | “Từ lôi thôi đặt ở đầu câu làm hình ảnh sĩ tử nhếch nhác hiện ra trước tiên.” |
| Tổng hợp | Gom các phần đã xét thành một nhận định chung | “Qua hai câu thực, bức tranh trường thi hiện lên ô hợp, mất hết vẻ trang nghiêm.” |
| Cảm nhận | Nói ấn tượng, rung động của người đọc | “Đọc hai câu thơ, em vừa buồn cười vừa thấy chua xót.” |
| Tóm tắt, diễn xuôi | Kể lại nội dung bằng lời khác, không giải thích | “Câu thơ tả sĩ tử đeo lọ và quan trường thét loa.” |
Phân tích và tổng hợp là một cặp. Bài văn chỉ phân tích mà không tổng hợp thì thành một chuỗi nhận xét rời rạc; chỉ tổng hợp mà không phân tích thì nhận định không có gì chống đỡ. Còn lỗi hay gặp nhất của học sinh lại nằm ở hàng cuối bảng: tưởng mình đang phân tích nhưng thật ra chỉ diễn xuôi câu thơ.
Gần nghĩa với phân tích còn có phân tách (thiên về tách rời các phần), mổ xẻ (khẩu ngữ, phân tích rất kĩ, đôi khi kèm ý soi xét). Còn phản biện là một việc khác: nó xét xem lập luận của người khác đúng sai ra sao, và thường phải dựa trên phân tích.
Nếu cần chữ khác để khỏi lặp, phân tách, mổ xẻ hay bóc tách đều được so sắc thái trong đồng nghĩa, trái nghĩa với phân tích.
Đọc một đoạn văn, biết ngay người viết đang phân tích
Đề đọc hiểu hay hỏi “đoạn văn sử dụng thao tác lập luận nào”. Thao tác phân tích để lại mấy dấu vết khá rõ:
- Đối tượng bị chia ra. Một vấn đề được tách thành các mặt (nguyên nhân, biểu hiện, hậu quả) hoặc một câu thơ được tách thành từng từ, từng hình ảnh.
- Mỗi phần đều có câu giải thích “vì sao, để làm gì”. Không dừng ở việc gọi tên biện pháp tu từ mà nói tiếp tác dụng của nó.
- Có trích dẫn bằng chứng lấy từ chính văn bản: một chữ, một chi tiết, một câu thoại.
- Cuối đoạn thường có câu khái quát, tức chỗ phân tích bắt tay với tổng hợp.
Thiếu dấu hiệu thứ hai là thiếu phần hồn của phân tích. Câu “Tác giả dùng phép đảo ngữ” mới là nhận diện; câu “Đảo lôi thôi lên đầu để cái nhếch nhác đập vào mắt người đọc trước cả con người” mới là phân tích.
Thử phân tích hai câu thơ Tú Xương và một chi tiết Ngô Tất Tố
Cặp câu thực trong Vịnh khoa thi Hương
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm ọe quan trường miệng thét loa.
Bước một, tách ra hai vế đối nhau: một bên là sĩ tử, một bên là quan trường. Bước hai, xét từng chữ. Lôi thôi và ậm ọe đều được đảo lên đầu câu, nên cái dáng nhếch nhác và cái giọng ra oai hiện ra trước người. Chữ lọ có người hiểu là lọ mực, có người hiểu là lọ nước sĩ tử mang theo; hiểu cách nào thì hình ảnh người đi thi đeo lủng lẳng trên vai cũng chẳng còn dáng nho nhã. Bước ba, gom lại: cả người đi thi lẫn người coi thi đều mất vẻ nghiêm trang, và kì thi vốn là việc lớn của nước bỗng thành cảnh ồn ào lộn xộn. Từ đó mới thấy tiếng cười của Tú Xương có cả chua chát. Phần câu hỏi SGK có ở bài soạn Vịnh khoa thi Hương lớp 8.
Chi tiết chị Dậu “túm lấy cổ” tên cai lệ
Ở Tức nước vỡ bờ, phân tích không phải kể lại cuộc xô xát mà hỏi: vì sao chị Dậu đổi cách xưng hô từ “cháu – ông” sang “tôi – ông” rồi “bà – mày”? Ba nấc xưng hô là ba nấc phẫn nộ, cho thấy sức phản kháng bị dồn nén đến cùng. Một bài làm đầy đủ có ở dàn ý phân tích đoạn Tức nước vỡ bờ.
Tự luyện: năm câu tập phân tích có đáp án gợi ý
Câu 1: Câu sau đây là phân tích hay chỉ diễn xuôi: “Câu thơ cho biết quan trường đứng thét vào loa”?
Đáp án: Chỉ là diễn xuôi. Câu văn kể lại nội dung mà chưa nói chi tiết ấy gợi điều gì. Muốn thành phân tích, cần thêm phần lí giải, chẳng hạn: tiếng thét loa vừa cho thấy trường thi quá đông, vừa lột ra cái uy rỗng của quan trường.
Câu 2: Phân tích và tổng hợp khác nhau thế nào? Nêu một câu ví dụ cho mỗi thao tác.
Đáp án: Phân tích chia đối tượng ra để xét từng phần; tổng hợp gom các phần đã xét thành nhận định chung. Ví dụ phân tích: “Chữ lạnh lẽo kéo dài cảm giác lạnh của ao thu.” Ví dụ tổng hợp: “Cả bài thơ là một bức tranh thu tĩnh lặng mang nỗi buồn của nhà thơ.”
Câu 3: Khi phân tích một nhân vật truyện, có thể chia đối tượng theo những phương diện nào?
Đáp án gợi ý: Ngoại hình, lời nói, hành động, suy nghĩ, mối quan hệ với nhân vật khác, và cách người kể chuyện nhìn nhân vật. Mỗi phương diện cần chi tiết dẫn chứng và lời lí giải, sau đó mới khái quát đặc điểm nhân vật.
Câu 4: Đoạn văn “Vô cảm có nhiều biểu hiện: thờ ơ trước người gặp nạn, dửng dưng với nỗi buồn của người thân, lạnh lùng với cái sai quanh mình” đang dùng thao tác gì? Vì sao?
Đáp án: Thao tác phân tích, vì người viết tách hiện tượng vô cảm ra thành ba biểu hiện cụ thể để xem xét. Muốn đoạn văn trọn vẹn, mỗi biểu hiện nên có thêm một dẫn chứng và lời bàn.
Câu 5: Viết hai câu phân tích hình ảnh “bếp lửa” trong câu thơ “Một bếp lửa chờn vờn sương sớm” (Bằng Việt).
Đáp án tham khảo: Từ láy chờn vờn làm ngọn lửa như đang lay động giữa làn sương, vừa thực vừa mờ ảo như một kỉ niệm hiện về. Đặt cạnh sương sớm, bếp lửa thành hình ảnh ấm áp đầu tiên trong buổi sáng tuổi thơ, gợi bóng dáng người bà dậy sớm nhóm lửa.
Phân tích trong đề văn, trong phòng thí nghiệm và trong tiếng Anh
Phân tích là gì trong văn học?
Là việc chia tác phẩm hay đoạn trích ra thành các yếu tố (từ ngữ, hình ảnh, chi tiết, nhân vật, kết cấu) để chỉ ra mỗi yếu tố tạo nên ý nghĩa gì, rồi đánh giá giá trị nội dung và nghệ thuật. Đây là nền của mọi bài nghị luận về tác phẩm văn học.
Thao tác lập luận phân tích là gì?
Là cách lập luận chia vấn đề thành các mặt, các phần theo một tiêu chí nhất định, xét từng phần kèm bằng chứng, rồi tổng hợp để làm sáng tỏ ý kiến. Tên gọi này quen với học sinh từng học Ngữ văn 11 chương trình cũ.
Văn phân tích khác văn cảm nhận ở đâu?
Văn phân tích nặng về lí lẽ và bằng chứng, trả lời câu hỏi “vì sao hay”; văn cảm nhận thiên về ấn tượng, cảm xúc riêng của người đọc. Bài tốt thường có cả hai, nhưng đề ghi “phân tích” thì phần lí giải phải là xương sống.
Phân tích tiếng Anh là gì?
Động từ là analyse (Anh) hoặc analyze (Mỹ), danh từ là analysis, người làm việc phân tích là analyst. Cụm “phân tích dữ liệu” là data analysis.