Phân tích Kiêu binh nổi loạn (Ngô gia văn phái) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái là bộ tiểu thuyết chương hồi ghi lại những biến động dữ dội của đất nước cuối thế kỉ XVIII. Đoạn trích Kiêu binh nổi loạn thuộc hồi thứ hai đã dựng lại cuộc bạo loạn trong phủ chúa Trịnh năm 1782, qua đó phơi bày sự thối nát của cả một tập đoàn cầm quyền.

Mầm loạn bắt đầu từ chính nhà chúa. Trịnh Sâm bỏ con cả, lập con út, để Quận Huy nắm quyền phụ chính. Thế tử Trịnh Tông bị phế liền nghe Dự Vũ, Gia Thọ, mời bọn biện lại ăn uống, kể tội đối thủ và hứa hẹn “sách son, khoán sắt lưu truyền muôn đời”. Việc tranh ngôi của anh em nhà chúa đã kéo đám lính vào cuộc.

Kiêu binh bàn mưu ở chùa Khán Sơn và chọn kế của Bằng Vũ – viên biện lại nhỏ bé nhưng táo tợn. Khi nghe hiệu trống, họ “nhảy nhót hăng hái”, xô lấn vào phủ, dọa cho Quận Châu phải mở cửa. Quận Huy, người quyền thế nhất triều, biết trước tai họa mà vẫn chủ quan; lúc cưỡi voi ra dẹp thì cung đứt dây, súng tịt ngòi, cuối cùng bị móc cổ kéo xuống đánh chết. Thế lực từng lấn át triều đình sụp đổ chỉ trong một buổi sáng.

Cảnh Trịnh Tông lên ngôi càng mỉa mai hơn: thế tử ngồi trên chiếc mâm cỗ, bị khiêng lên hạ xuống “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật”, sân phủ ồn ào như chợ. Lên ngôi rồi, chúa không cấm nổi kiêu binh phá nhà, giết người, đành chém một người dân vô tội để ra oai.

Bằng lối kể chân thực như chép sử, giọng văn khách quan mà ngầm mỉa mai, đoạn trích cho thấy phủ chúa Trịnh đã mục ruỗng từ bên trong. Khi người cầm quyền chỉ lo tranh giành ngôi vị, chính đội quân của họ sẽ trở thành mối họa khôn lường.

Lịch sử nước ta cuối thế kỉ XVIII là chuỗi biến cố dồn dập: phủ chúa Trịnh suy tàn, nhà Lê sụp đổ, phong trào Tây Sơn quật khởi. Ghi lại giai đoạn ấy, nhóm tác giả Ngô gia văn phái đã để lại Hoàng Lê nhất thống chí – bộ tiểu thuyết chương hồi có giá trị cả về văn chương lẫn sử liệu. Đoạn trích Kiêu binh nổi loạn ở hồi thứ hai là một trong những trang viết sắc sảo nhất, khắc họa cảnh lính tam phủ nổi dậy giết quan phụ chính, dựng chúa mới, qua đó cho thấy tập đoàn phong kiến họ Trịnh đã rệu rã đến mức nào.

Trước hết, đoạn trích chỉ rõ nguyên nhân sâu xa của biến loạn nằm ngay trong phủ chúa. Chúa Trịnh Sâm nghe lời Tuyên phi Đặng Thị Huệ, bỏ con trưởng Trịnh Tông, lập con út Trịnh Cán. Sâm mất, Cán còn bé và đau yếu, quyền hành rơi vào tay Quận Huy Hoàng Đình Bảo. Lời Dự Vũ – “Nhà chúa bỏ con cả, lập con út, thiên hạ đều căm ghét” – cho thấy việc phế lập không hợp lòng người, nhất là quân lính, những kẻ đến mức không chịu nhận tiền ban thưởng và “trong lòng vẫn còn hậm hực”. Thế tử Tông không tìm cách chính đáng mà dùng mưu: mời bọn biện lại ăn uống, vu cho Quận Huy mưu cướp nước, hứa hẹn ban thưởng muôn đời. Như vậy, kẻ châm ngòi cho cuộc bạo loạn không ai khác mà chính là người trong nhà chúa. Chuyện cha con, anh em tranh giành quyền lực đã đẩy lính tráng vào vai quyết định vận mệnh triều đình.

Tiếp đó, tác giả tập trung vào đám kiêu binh – nhân vật đám đông được miêu tả vô cùng sinh động. Ở chùa Khán Sơn, ai cũng hăng hái nhưng vẫn e thanh thế Quận Huy. Đúng lúc ấy, Bằng Vũ đứng phắt lên bày kế: chỉ cần đánh trống làm hiệu rồi kéo ùa vào, “nắm cẳng hắn, vứt chỏng gọng xuống dưới thềm một cái là xong thôi mà!”. Lời nói suồng sã, khinh nhờn một bậc đại thần cho thấy trong mắt lính, uy quyền phủ chúa chẳng còn đáng sợ. Chân dung kẻ cầm đầu cũng thật trớ trêu: một người đi lính thay, “Gã người thấp bé, thanh nhã như học trò.”, nổi tiếng điêu toa ở chốn kinh kì. Rồi khi hiệu trống nổi lên, quân lính “người nào cũng nhảy nhót hăng hái”, xô lấn vào phủ, không vào được thì hò reo, quát tháo; chỉ một câu dọa đã khiến Quận Châu run sợ mở cửa. Khí thế ấy mạnh mẽ nhưng hỗn loạn, thiếu hẳn kỉ luật của một đội quân.

Đối lập với sức mạnh đám đông là sự bất lực thảm hại của phe Quận Huy. Ông ta biết trước, còn tuyên bố giữa triều: “Ngày mai có biến, tôi sẽ chết. Nhưng tôi chết cũng phải có dăm ba mạng đi theo.” Thế nhưng khi người nhà khuyên đề phòng, ông ta gạt đi, cho rằng thói đời hay phao nhảm, đêm ấy vẫn ngủ trong phủ, “không hề phòng bị gì hết”. Đến lúc biến loạn, Quận Huy cưỡi voi ra quát nạt; quân lính thoạt đầu ngồi sụp xuống vì sợ, nhưng chỉ một lát lại nhao nhao xông lên. Rồi mọi thứ trong tay ông ta đều phản bội chủ: voi “co vòi mà gầm, không dám húc nữa”, cung đứt dây, súng tịt ngòi. Kết cục, ông ta bị móc cổ kéo xuống, bị đánh chết ngay tại chỗ; em ruột ông ta cũng bị đập chết, xác vứt xuống hồ. Chuỗi chi tiết liên tiếp ấy vừa bi thảm vừa buồn cười, cho thấy quyền lực của kẻ chuyên chính chỉ là cái vỏ rỗng.

Cao trào mỉa mai nằm ở cảnh Trịnh Tông lên ngôi. Đám lính rước thế tử ra phủ đường, gào lên xin ngài ngồi cao để thiên hạ thấy “mặt rồng”. Không có kỉ sập, họ dùng chiếc mâm bày cỗ lộc làm ghế; tám người khiêng, lúc đội lên đầu, lúc hạ xuống vai, “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật”. Dân buôn bán kéo đến xem, “sân phủ đông như họp chợ”. Đạo sắc của vua và tờ chỉ của thánh mẫu đều thảo vội sau khi lễ đã xong mà vẫn gọi là “mệnh lệnh định sẵn”. Những danh xưng trang trọng đặt cạnh cảnh nhốn nháo tạo nên tiếng cười chua chát: ngôi chúa giờ đây do lính dựng lên. Và hệ quả đến ngay: kiêu binh “cơn giận vẫn chưa hả”, đòi phá dinh Quận Huy, phá nhà, giết người suốt mấy ngày. “Tông phải hạ chỉ ngăn cấm mà họ vẫn không thôi.” Cuối cùng, chúa chỉ dám bắt một người dân thường đem chém để làm oai – chi tiết nói lên đầy đủ nhất sự bất lực và bất nhân của chính quyền.

Về nghệ thuật, đoạn trích tiêu biểu cho lối kể của tiểu thuyết chương hồi lịch sử. Sự việc được kể theo trình tự thời gian, dồn dập, có tên người, tên đất, chức tước cụ thể như trang sử. Người kể ở ngôi thứ ba, ít bình luận trực tiếp, để nhân vật tự bộc lộ qua lời nói và hành động. Nhưng sau vẻ khách quan ấy là giọng mỉa mai kín đáo, thể hiện qua các so sánh, các chi tiết trớ trêu và sự đối lập giữa danh và thực.

Kiêu binh nổi loạn không chỉ tái hiện một biến cố có thật mà còn cho thấy quy luật: một triều đình đánh mất kỉ cương, người cầm quyền đặt lợi ích riêng lên trên hết thì sớm muộn sẽ bị chính sức mạnh do mình nuôi dưỡng quay lại hủy hoại. Đọc đoạn trích, ta càng thấm lời cảnh báo của người xưa về nguy cơ “binh kiêu tướng thoái” làm mất nước.

Trong Kiêu binh nổi loạn, nhân vật để lại ấn tượng mạnh nhất không phải một vị chúa hay một đại thần, mà là cả một đám đông: kiêu binh. Qua ngòi bút của Ngô gia văn phái, đám lính tam phủ hiện lên vừa như một sức mạnh làm đổi thay ngôi chúa, vừa như một mối họa cho chính triều đình.

Kiêu binh trước hết là những người lính bất bình. Việc bỏ trưởng lập thứ khiến họ không phục, có kẻ không chịu nhận tiền ban thưởng, bị cấm mới miễn cưỡng nghe theo. Nhưng nỗi bất bình ấy nhanh chóng bị người khác lợi dụng. Chỉ một bữa cơm rượu và lời hứa ghi công muôn đời của thế tử Tông, bọn biện lại đã sẵn sàng nhận việc. Họ không hành động vì một lí tưởng lớn, mà vì oán giận và vì lợi lộc.

Kiêu binh còn là một tập thể dễ bị kích động. Ở chùa Khán Sơn, họ hăng hái nhưng còn ngần ngừ; chỉ cần một người như Bằng Vũ nói cứng, mọi người lập tức “reo mừng hưởng ứng”, bầu gã làm chủ mưu và uống máu ăn thề. Họ không định ngày giờ, chỉ hẹn hễ nghe trống thì cùng kéo đến. Đó là lối khởi sự tự phát, thiếu tính toán, dựa vào sức đông.

Khi hành động, kiêu binh hiện ra với khí thế ồn ào, hung hãn. Nghe tiếng trống, họ nhảy nhót, xô lấn vào phủ; cửa đóng thì “hò reo, quát tháo long trời lở đất”; Quận Châu vừa răn dạy đã bị dọa “thì xác cậu sẽ nát như cám!”. Đứng trước Quận Huy cưỡi voi, họ thoạt đầu sợ hãi ngồi sụp xuống, nhưng chỉ một lát đã nhao nhao xông lên, đâm chém, ném gạch ngói, lôi quản tượng xuống chém, rồi móc cổ Quận Huy kéo xuống đánh chết. Sự chuyển biến nhanh từ sợ sang liều cho thấy tâm lí đám đông: một khi đã vỡ sợ thì không gì cản nổi.

Sau chiến thắng, kiêu binh bộc lộ rõ bản chất ngang ngược. Họ tự tay rước chúa, khiêng thế tử trên mâm cỗ như trò đùa; rồi đòi phá dinh Quận Huy, reo lên “Quan cứ lệnh, lính cứ truyền”, phá nhà hàng loạt, lùng giết người mà chúa cấm không được. Từ công cụ trong tay kẻ tranh ngôi, kiêu binh đã trở thành kẻ nắm quyền sinh sát, coi thường cả chúa lẫn phép nước.

Để khắc họa đám đông này, tác giả dùng nhiều động từ mạnh, nhịp kể nhanh, chi tiết dồn dập, kết hợp những lời thoại suồng sã, thô bạo. Người đọc vừa thấy sức mạnh của quần chúng khi bất bình, vừa thấy nguy cơ khi sức mạnh ấy không có kỉ cương dẫn dắt. Hình tượng kiêu binh vì thế là tấm gương phản chiếu một chế độ đang rã rời: chính quân đội – chỗ dựa của triều đình – lại làm loạn triều đình.

Quận Huy Hoàng Đình Bảo là quan phụ chính, người nắm quyền lớn nhất trong phủ chúa sau khi Trịnh Sâm mất. Thế nhưng trong Kiêu binh nổi loạn, ông ta hiện lên như một kẻ quyền thế mà bất lực, và cái chết của ông ta là minh chứng cho sự sụp đổ của một phe cầm quyền đã mất lòng người.

Dưới con mắt của phe thế tử, Quận Huy là kẻ vào hùa với họ Đặng, lợi dụng chúa nhỏ để nắm quyền. Quân lính vì thế căm ghét ông ta. Điều đáng nói là Quận Huy không hề mù mờ về tình thế. Ông ta biết tai họa sắp đến, còn nói thẳng giữa triều rằng ngày mai có biến, mình sẽ chết nhưng sẽ kéo theo dăm ba mạng. Lời nói ấy vừa ngạo nghễ vừa bi quan, như một lời tiên đoán.

Vậy mà hành động của Quận Huy lại hoàn toàn trái ngược. Người nhà khuyên bế tân chúa đi trốn, gọi quân vào bắt bọn gian, đưa nghĩa sĩ vào phủ tự vệ, ông ta đều gạt đi: “Xưa nay, thói đời vẫn hay phao nhảm, chưa chắc việc đó đã có thật.” Ông ta tự tin rằng nếu cần thì cứ liều chết, “cần gì mà phải hốt hoảng!”. Đêm ấy vẫn ngủ trong phủ với vài người hầu, “không hề phòng bị gì hết”. Sự chủ quan này xuất phát từ niềm tin vào uy quyền của mình – một niềm tin đã lỗi thời.

Khi biến loạn xảy ra, Quận Huy xử trí lúng túng. Bắt được Bằng Vũ, ông ta lại nghe lời khuyên mà không chém. Ông ta sai Quận Châu răn đe lính nhưng Quận Châu chỉ bị dọa một câu đã mở cửa. Ông ta viết tờ khải xin liều chết dẹp loạn, rồi xin bảo kiếm, cưỡi voi ra giữa sân quát: “Bớ ba quân, các ngươi ở đâu về đấy ngay”. Uy thế ấy chỉ khiến lính sợ được một lát. Sau đó là chuỗi thất bại dồn dập: voi bị đánh “co vòi mà gầm, không dám húc nữa”, “Quận Huy giương cung định bắn, chẳng may cung bị đứt dây, lại vớ lấy súng để nạp đạn nhưng mồi lửa tịt không cháy.” Voi bị chặn không nhúc nhích, ông ta bị móc cổ kéo xuống, đánh chết tại chỗ. Em ruột ông ta nghe tin chạy vào cũng bị đập chết giữa đường.

Cách kể của tác giả rất đáng chú ý: không một lời bình luận thẳng, chỉ liệt kê liên tiếp những chi tiết hỏng việc, khiến cái chết của một bậc quyền thần vừa bi thảm vừa có phần khôi hài. Qua nhân vật Quận Huy, người đọc thấy rằng quyền lực không đặt trên lòng người và sự tỉnh táo thì chỉ là cái vỏ; khi đám đông nổi giận, nó sụp đổ trong chốc lát.

Trong đoạn trích Kiêu binh nổi loạn, cảnh thế tử Trịnh Tông lên ngôi chúa là đoạn văn đặc sắc nhất về nghệ thuật trào phúng. Chỉ bằng vài chi tiết tả thực, Ngô gia văn phái đã biến một nghi lễ lẽ ra trang nghiêm bậc nhất thành một màn kịch nhốn nháo, để lộ bản chất của ngôi chúa được dựng lên nhờ lưỡi gươm của kiêu binh.

Sau khi anh em Quận Huy bị giết, “quân lính vui mừng reo hò như sấm”. Người rước thế tử không phải triều thần mà là đám lính. Họ kiệu thế tử lên vai rồi gào lên: “Xin ngồi cao thêm nữa để thiên hạ đều được thấy mặt rồng, cho thoả lòng vui của mọi người!”. Lời lẽ vừa tôn kính vừa suồng sã; “mặt rồng” – danh xưng thiêng liêng – được đem ra cho thiên hạ ngắm như một thứ để xem.

Chi tiết chiếc mâm là nét bút tài tình. Vì vội không có kỉ sập, lính “phải dùng tạm chiếc mâm vẫn bày cỗ lộc làm ghế”, tám người khiêng, lúc đội lên đầu, lúc hạ xuống vai. Tác giả so sánh: “Cứ thế lên lên xuống xuống y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật.” Vị chúa tương lai lúc này chẳng khác một món đồ chơi hay một pho tượng bất động trong tay người khác. Mỗi lần thế tử nhô lên cao, lính lại vỗ tay reo hò; người buôn bán kéo đến xem khiến “sân phủ đông như họp chợ”. Không gian quyền lực tối cao biến thành phiên chợ.

Tác giả còn thêm những chi tiết tưởng như bình thường mà rất mỉa mai. Trời mấy hôm u ám, hôm ấy bỗng trong sáng, người ta cho là điềm thái bình; kẻ qua người lại hí hửng nói “Chúa ta lập rồi!”, đến mức kinh kì phải nghỉ phiên chợ. Lễ xong, các quan mới đem đạo sắc và tờ chỉ dán ở cửa các; những giấy tờ ấy “đều là tạm thời thảo ra, nhưng được gọi là mệnh lệnh định sẵn.” Câu văn nhẹ nhàng mà vạch trần sự giả dối của thủ tục: mọi thứ hợp thức hóa sau khi lính đã quyết.

Niềm vui “thái bình” ấy chẳng kéo dài. Ngay sau đó, kiêu binh đòi phá dinh Quận Huy, rồi lùng giết người, và chúa mới cấm không được. Cảnh lên ngôi vì thế là lời báo trước cho một triều đại bù nhìn: Trịnh Tông ngồi trên ngai nhờ lính, nên cũng phải sống dưới quyền lính.

Bằng lối tả thực khách quan, những so sánh bất ngờ và sự đối lập giữa danh xưng cao sang với cảnh tượng nhếch nhác, đoạn văn tạo nên tiếng cười chua chát. Tiếng cười ấy không nhằm mua vui mà để phê phán một chế độ đã mất hết uy nghiêm, nơi ngôi chúa có thể được “khiêng” lên trên một chiếc mâm cỗ.

Có những trang văn không cần lời bình luận gay gắt mà vẫn khiến người đọc giật mình trước sự thật. Đoạn trích Kiêu binh nổi loạn trong Hoàng Lê nhất thống chí là một trang như thế. Bằng lối viết điềm tĩnh như chép sử, nhóm tác giả Ngô gia văn phái – những trí thức một lòng với nhà Lê – đã ghi lại cuộc bạo loạn năm 1782 trong phủ chúa Trịnh, để rồi từ những chi tiết tưởng như khách quan ấy bật lên một bản án đanh thép dành cho cả tập đoàn phong kiến đang hấp hối.

Điều đầu tiên đáng đánh giá là tầm nhìn hiện thực của tác phẩm trong việc lí giải nguyên nhân biến loạn. Các tác giả không đổ lỗi đơn giản cho đám lính làm loạn. Họ cho thấy ngọn lửa được nhóm từ trên xuống: một vị chúa vì tình riêng mà bỏ trưởng lập thứ; một người con bị phế sẵn sàng dùng lính để giành lại ngôi; một quan phụ chính chuyên quyền khiến lòng quân oán giận. Thế tử Tông hứa với bọn biện lại “sách son, khoán sắt lưu truyền muôn đời” – những lời hứa hẹn lớn lao mà thực chất là mua chuộc. Như vậy, cuộc nổi loạn không phải tai nạn ngẫu nhiên mà là hệ quả tất yếu của một chính thể đã mục từ gốc.

Thứ hai, đoạn trích xây dựng thành công nhân vật đám đông – điều hiếm thấy trong văn học trung đại vốn quen tập trung vào các nhân vật cá nhân. Kiêu binh có tâm lí riêng: bất bình mà còn e sợ, được kích động thì hăng máu, thấy chủ tướng cưỡi voi thì “đều ngồi sụp xuống nghe lệnh”, chỉ một lát lại nhao nhao xông lên. Sự dao động ấy được tả rất thật, cho thấy sức mạnh của đám đông vừa lớn lao vừa mù quáng. Kẻ cầm đầu, Bằng Vũ, là một viên biện lại nhỏ bé, xuất thân sa sút – chi tiết ngầm nói rằng trật tự tôn ti đã đảo lộn: kẻ dưới quyết định số phận người trên.

Thứ ba, đoạn trích có sức phê phán sâu sắc qua giọng điệu trào phúng kín đáo. Tác giả không gọi Quận Huy là kẻ bất tài, chỉ kể rằng ông ta biết trước mà không phòng bị, rồi cung đứt, súng tịt, voi không dám húc. Tác giả không gọi Trịnh Tông là chúa bù nhìn, chỉ kể ngài ngồi trên chiếc mâm cỗ bị nâng lên hạ xuống “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật”, rồi cuối cùng phải bắt một người thường dân đem chém để ra oai. Chính sự tiết chế ấy khiến tiếng cười thêm chua cay. Đây là nét độc đáo của bút pháp tả thực trong tiểu thuyết chương hồi Việt Nam: chân thực, cụ thể mà giàu hàm ý.

Tuy nhiên, khi đánh giá, ta cũng cần tỉnh táo. Người kể đứng ở vị trí của những trí thức trung thành với nhà Lê, nên cái nhìn với kiêu binh phần nhiều là khinh ghét; những nỗi khổ, những đòi hỏi chính đáng nếu có của người lính ít được nói tới. Mặt khác, đôi chỗ chi tiết mang màu sắc giai thoại, như điềm trời bỗng trong sáng hôm chúa mới lên ngôi. Những điều ấy nhắc ta rằng tiểu thuyết lịch sử là văn chương chứ không hoàn toàn là sử; đọc nó cần đối chiếu và suy xét.

Dẫu vậy, giá trị của Kiêu binh nổi loạn vẫn rất lớn. Đoạn trích là bức tranh sống động về một thời loạn, là minh chứng cho tài kể chuyện của Ngô gia văn phái, và là lời cảnh tỉnh còn nguyên ý nghĩa: quyền lực không đặt trên kỉ cương và lòng dân thì sớm muộn sẽ bị chính sức mạnh do nó nuôi dưỡng lật đổ. Lê Quý Đôn từng xếp “binh kiêu tướng thoái” vào những nguy cơ làm mất nước; trang văn này là một minh họa đầy ám ảnh cho lời cảnh báo ấy.

Kết luận

Qua dàn ý và 6 bài mẫu phân tích Kiêu binh nổi loạn, em có thể chọn hướng viết phù hợp với đề: phân tích toàn đoạn trích, phân tích hình tượng kiêu binh, nhân vật Quận Huy hay cảnh Trịnh Tông lên ngôi. Dù chọn hướng nào, hãy bám vào chi tiết văn bản và chú ý giọng kể khách quan mà mỉa mai – nét làm nên giá trị của đoạn trích.

Xem thêm:

• Phân tích Hoàng Lê nhất thống chí (7 bài văn mẫu)
• Tóm tắt Hoàng Lê nhất thống chí
• Soạn bài Quang Trung đại phá quân Thanh
• Soạn bài Hoàng Lê nhất thống chí (Ngữ văn 8)