Kiêu binh nổi loạn là đoạn trích hồi thứ hai của Hoàng Lê nhất thống chí – tiểu thuyết chương hồi của Ngô gia văn phái, được học ở Bài 6 “Tiểu thuyết và truyện ngắn”, sách Ngữ văn 10 Cánh diều (tập 2). Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm về tác giả, tác phẩm: xuất xứ, bối cảnh lịch sử, thể loại, bố cục, nhân vật, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Kiêu binh nổi loạn
Văn bản trong SGK dùng bản dịch của Nguyễn Đức Vân và Kiều Thu Hoạch (NXB Văn học, Hà Nội, 1964). Bản dịch này còn trong thời hạn bảo hộ nên dưới đây chỉ tóm lược diễn biến và trích vài câu ngắn; em nên đọc toàn văn trong SGK.
Chúa Trịnh Sâm nghe lời Tuyên phi Đặng Thị Huệ, bỏ con trưởng là Trịnh Tông, lập con út Trịnh Cán. Sâm mất, Cán còn bé và ốm yếu lên ngôi, Quận Huy Hoàng Đình Bảo nắm quyền phụ chính. Đầu bếp Dự Vũ báo với thế tử Tông rằng quân lính đang bất bình, gia thần Gia Thọ bàn nên lấy nghĩa khí khích động họ. Thế tử bèn mời bọn biện lại trong thân quân ăn uống, kể tội họ Đặng và Quận Huy, hứa hẹn ban thưởng.
Quân lính ngầm hẹn nhau họp ở chùa Khán Sơn. Viên biện lại Bằng Vũ bày kế: nhân lúc cúng cơm sáng xong thì đánh trống làm hiệu rồi kéo ùa vào phủ. Quận Huy biết trước, nói giữa triều: “Ngày mai có biến, tôi sẽ chết.” nhưng vẫn chủ quan, không phòng bị. Sáng hôm sau, Bằng Vũ đánh trống, kiêu binh kéo vào phủ; Quận Châu bị dọa phải mở cửa. Quận Huy cưỡi voi ra dẹp thì cung đứt dây, súng tịt ngòi, cuối cùng bị móc cổ kéo xuống đánh chết; em ruột ông ta cũng bị giết.
Kiêu binh rước thế tử Tông lên phủ đường, đặt ngồi trên chiếc mâm cỗ lộc mà khiêng, nâng lên hạ xuống giữa tiếng reo hò, “sân phủ đông như họp chợ”. Tông được lập làm chúa. Chưa hả giận, kiêu binh đòi phá dinh Quận Huy, lùng giết bè đảng suốt mấy ngày; chúa mới hạ chỉ ngăn cấm cũng không được, đành bắt một người dân thường đem chém để ra oai.
Thông tin tác giả Ngô gia văn phái
Ngô gia văn phái là tên gọi chung một nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam xưa (nay thuộc Hà Nội). Đây là dòng họ khoa bảng nổi tiếng, nhiều đời có người đỗ đạt, làm quan và để lại trước tác; các sáng tác của họ về sau được tập hợp trong bộ Ngô gia văn phái.
Hai tác giả chính của Hoàng Lê nhất thống chí là Ngô Thì Chí (1753–1788) và Ngô Thì Du (1772–1840). Ngô Thì Chí là em ruột Ngô Thì Nhậm, làm quan dưới triều Lê Chiêu Thống, một lòng trung thành với nhà Lê; nhiều tài liệu cho rằng ông viết bảy hồi đầu của tác phẩm – tức là cả hồi thứ hai có đoạn trích Kiêu binh nổi loạn. Ngô Thì Du học rộng nhưng không đỗ đạt cao, sau ra làm quan dưới triều Nguyễn; ông được xem là tác giả bảy hồi tiếp theo, còn ba hồi cuối có thể do một người khác trong dòng họ viết.
Điều đặc biệt là dù trung thành với nhà Lê, các tác giả vẫn tôn trọng sự thật lịch sử: họ phơi bày không che giấu sự thối nát của vua Lê, chúa Trịnh và dành nhiều trang trân trọng cho người anh hùng Nguyễn Huệ. Lối viết của họ vừa chính xác như chép sử, vừa sinh động nhờ lời thoại và chi tiết.
Thông tin tác phẩm Kiêu binh nổi loạn
Xuất xứ: Kiêu binh nổi loạn trích từ đâu?
Đoạn trích thuộc hồi thứ hai của Hoàng Lê nhất thống chí. Tác phẩm viết bằng chữ Hán, gồm 17 hồi, còn có tên An Nam nhất thống chí, phản ánh khoảng ba mươi năm biến động của đất nước từ khi Trịnh Sâm lên ngôi chúa (1768) đến khi Gia Long lên ngôi vua (1802). Nhan đề đoạn trích do người biên soạn SGK đặt.
Hoàn cảnh sáng tác và bối cảnh lịch sử
Hoàng Lê nhất thống chí được các tác giả viết nối tiếp qua nhiều thời điểm, cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX, khi những biến cố họ ghi lại còn rất gần. Sự kiện trong đoạn trích xảy ra năm 1782: chúa Trịnh Sâm vừa mất, việc bỏ trưởng lập thứ gây chia rẽ trong phủ chúa; lực lượng lính tam phủ gốc Thanh Hóa, Nghệ An – vốn được họ Trịnh ưu đãi nên cậy công sinh kiêu, gọi là kiêu binh – nổi dậy giết quan phụ chính, đưa Trịnh Tông lên ngôi. Từ đây kiêu binh ngày càng lộng hành, đẩy phủ chúa vào cảnh rối loạn.
Thể loại, phương thức biểu đạt và ngôi kể
- Thể loại: tiểu thuyết chương hồi (tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ Hán).
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả và bình luận.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể chuyện toàn tri, kể theo trình tự thời gian.
Bố cục: Kiêu binh nổi loạn có mấy phần?
Văn bản trong SGK được đánh số thành 4 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến lời đáp của đám thân quân): thế tử Trịnh Tông nghe Dự Vũ, Gia Thọ bàn, mời bọn biện lại ăn uống để khích động họ.
- Phần 2 (cuộc họp ở chùa Khán Sơn): Bằng Vũ bày kế đánh trống làm hiệu, được bầu làm chủ mưu, cả bọn uống máu ăn thề.
- Phần 3 (từ “Bấy giờ, Quận Huy cũng biết…” đến cái chết của em Quận Huy): Quận Huy chủ quan, kiêu binh kéo vào phủ, anh em Quận Huy bị giết.
- Phần 4 (còn lại): kiêu binh rước Trịnh Tông lên ngôi, rồi phá phách, lùng giết người; chúa mới bất lực.
Nhân vật chính trong đoạn trích
- Trịnh Tông: con trưởng bị phế, dùng kiêu binh để giành ngôi, lên ngôi rồi lại bất lực trước họ.
- Quận Huy Hoàng Đình Bảo: quan phụ chính quyền thế, chủ quan, chết thảm.
- Bằng Vũ: viên biện lại đội Tiệp bảo, “thấp bé, thanh nhã như học trò” nhưng là chủ mưu cuộc nổi loạn.
- Quận Châu: giữ chức binh phiên, lên giọng dạy lính rồi run sợ mở cửa.
- Kiêu binh: nhân vật đám đông, hăng hái, hung hãn, không kỉ luật.
Giá trị nội dung
- Tái hiện chân thực cuộc bạo loạn của kiêu binh năm 1782 với những chi tiết cụ thể về người, việc, nơi chốn.
- Phơi bày sự thối nát của phủ chúa Trịnh: cha bỏ trưởng lập thứ vì tình riêng, anh em tranh ngôi, đại thần chuyên quyền, chúa mới là bù nhìn.
- Cho thấy sức mạnh tự phát, hung hãn của kiêu binh – hệ quả của một chế độ đã mất kỉ cương, báo hiệu sự sụp đổ của tập đoàn Lê – Trịnh.
Giá trị nghệ thuật
- Kể chuyện theo lối chép sử: trình tự thời gian rõ ràng, sự kiện dồn dập, nhiều tên người, tên đất có thật.
- Nhân vật được khắc họa qua lời nói, hành động; nhân vật đám đông (kiêu binh) được miêu tả sinh động.
- Giọng kể khách quan nhưng ẩn chứa sự mỉa mai, nhất là qua các so sánh như “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật”.
- Kết hợp tự sự với miêu tả và bình luận ngắn gọn, tạo không khí căng thẳng, hỗn loạn.
Ý nghĩa nhan đề Kiêu binh nổi loạn
“Kiêu binh” là những người lính cậy công, được nuông chiều nên sinh kiêu ngạo, coi thường phép tắc. “Nổi loạn” là hành động chống lại trật tự bằng bạo lực. Nhan đề gọi đúng tên nhân vật trung tâm và sự kiện chính của đoạn trích, đồng thời hàm ý phê phán: khi lính thành “kiêu binh” thì triều đình đã mất quyền kiểm soát.
Sơ đồ tư duy Kiêu binh nổi loạn
Sơ đồ dưới đây gói gọn sáu nội dung chính: tác giả, hoàn cảnh, thể loại, bố cục, nội dung, nghệ thuật.
Tóm tắt Kiêu binh nổi loạn
Mẫu 1 – Tóm tắt Kiêu binh nổi loạn ngắn nhất
Bất bình vì bị phế, thế tử Trịnh Tông khích động bọn thân quân chống lại Quận Huy Hoàng Đình Bảo. Nghe hiệu trống của Bằng Vũ, kiêu binh kéo vào phủ chúa, giết anh em Quận Huy và rước Tông lên ngôi chúa. Sau đó họ phá phách, lùng giết người khắp kinh thành, chúa mới cũng không ngăn nổi.
Mẫu 2 – Tóm tắt Kiêu binh nổi loạn đầy đủ
Sau khi chúa Trịnh Sâm bỏ con trưởng lập con út Trịnh Cán, quân lính trong phủ bất bình. Được Dự Vũ, Gia Thọ bày kế, thế tử Trịnh Tông mời bọn biện lại thân quân ăn uống, kể tội họ Đặng và Quận Huy, hứa ban thưởng. Quân lính họp ở chùa Khán Sơn, nghe theo kế của Bằng Vũ: đánh trống làm hiệu rồi kéo vào phủ. Quận Huy biết trước nhưng coi thường, không phòng bị. Sáng hôm sau, nghe tiếng trống, kiêu binh ùa vào; Quận Châu sợ hãi mở cửa; Quận Huy cưỡi voi ra dẹp nhưng cung đứt, súng tịt, bị kéo xuống đánh chết, em ruột ông ta cũng bị giết. Kiêu binh khiêng thế tử trên mâm cỗ rước lên phủ đường, lập làm chúa. Chưa hả giận, họ phá dinh Quận Huy, lùng giết bè đảng, làm náo động kinh thành; chúa Tông hạ chỉ cấm không được, đành chém một người dân để ra oai.
Lời kết
Kiêu binh nổi loạn là trang tiểu thuyết lịch sử giàu tính hiện thực, giúp em hiểu vì sao phủ chúa Trịnh cuối thế kỉ XVIII rơi vào khủng hoảng và vì sao Ngô gia văn phái được đánh giá cao ở lối kể chân thực, sắc sảo. Nắm chắc tác giả, bố cục và nội dung là bước đầu để soạn bài và làm văn phân tích đoạn trích.
Xem thêm: