Phân tích Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái) – Dàn ý + 7 bài văn mẫu hay nhất

Ngô gia văn phái là nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì, những người từng gắn bó với triều Lê. Thế nhưng trong Hoàng Lê nhất thống chí, họ không tô vẽ cho triều đại mình phụng sự mà chép lại lịch sử đúng như nó đã diễn ra. Văn bản học trong sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo, gồm một đoạn hồi thứ hai và một đoạn hồi thứ mười bốn, cho thấy rõ điều đó.

Đoạn trích hồi thứ hai dựng lại cảnh kiêu binh đưa Trịnh Tông lên ngôi chúa. Không có nghi lễ nào, không có ngai vàng nào: thế tử được đặt ngồi trên chiếc mâm bày cỗ lộc, tám người lính khiêng, lúc nâng lên đầu, lúc hạ xuống vai “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật”. Người buôn kẻ bán kéo đến xem khiến “sân phủ đông như họp chợ”. Chỉ bằng vài chi tiết, tác giả đã cho thấy ngôi chúa giờ đây là món đồ trong tay đám lính kiêu ngạo, và sau đó chúa mới cũng không ngăn nổi họ phá nhà, giết người.

Phần lược dẫn tiếp theo cho biết sự rối ren ấy kéo dài cho đến khi vua Lê Chiêu Thống, vì muốn giữ ngai vàng, sai người sang cầu cứu nhà Thanh. Đến hồi thứ mười bốn, không khí đổi hẳn. Nghe tin quân Thanh chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, tự mình cầm quân ra Bắc, tuyển binh ở Nghệ An, khao quân ở Tam Điệp và hẹn ngày mồng 7 sẽ vào Thăng Long ăn mừng. Lời hẹn ấy được thực hiện sớm hơn hai ngày: đồn Hà Hồi hàng trong đêm mồng 3, đồn Ngọc Hồi vỡ sáng mồng 5, trưa hôm ấy vua đã vào thành. Đối lập với vị hoàng đế ấy là Tôn Sĩ Nghị “sợ mất mật”, bỏ quân chạy trước, và vua tôi Lê Chiêu Thống cướp thuyền dân chạy theo giặc, gặp nhau chỉ biết “nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt”.

Bằng cốt truyện đa tuyến và thủ pháp đối lập, văn bản vừa phơi bày sự mục ruỗng của triều Lê – Trịnh, vừa ngợi ca người anh hùng áo vải Quang Trung. Đọc văn bản, ta hiểu vì sao một triều đại tồn tại mấy trăm năm lại sụp đổ, và vì sao sức mạnh của dân tộc luôn thuộc về những người dám đứng lên bảo vệ đất nước.

Cuối thế kỉ XVIII là quãng thời gian nhiều biến động bậc nhất trong lịch sử nước ta: phủ chúa Trịnh suy tàn, nhà Lê sụp đổ, phong trào Tây Sơn quét qua từ Nam ra Bắc và đánh tan đội quân xâm lược nhà Thanh. Những biến cố ấy được ghi lại sống động trong Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái. Văn bản trích học trong sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo ghép hai đoạn thuộc hồi thứ hai và hồi thứ mười bốn, giúp người đọc thấy được cả nguyên nhân lẫn kết cục của cơn biến động lịch sử đó.

Đoạn trích hồi thứ hai đưa người đọc vào phủ chúa sau khi anh em Quận Huy bị kiêu binh giết. Việc đầu tiên đám lính làm là đi rước thế tử Trịnh Tông lên phủ đường. Họ công kênh thế tử, xin chúa ngồi cao nữa cho thiên hạ được thấy mặt; vội vàng không có sập ngồi, họ dùng tạm chiếc mâm bày cỗ lộc, tám người kề vai khiêng. Ngôi chúa vốn là biểu tượng của quyền lực tối cao ở Đàng Ngoài, vậy mà ở đây được trao đi giữa tiếng reo hò, giữa đám người buôn bán kéo đến xem như xem hội. Tác giả không bình luận nhiều, chỉ kể và tả, nhưng những hình ảnh so sánh “giỡn quả cầu”, “rước pho tượng Phật”, “đông như họp chợ” đã đủ nói lên sự khôi hài của cảnh tượng. Chúa mới lên ngôi rồi thì kiêu binh đòi phá dinh cơ Quận Huy, phá nhà, lùng giết người mà họ ghét. Chúa hạ lệnh cấm không được, phải sai bắt một người đem chém để ra oai; việc phá nhà tạm dừng nhưng giết người thì vẫn tiếp diễn. Một ông chúa phải dựa vào đám lính để lên ngôi và không trị nổi chính đám lính ấy – đó là hình ảnh thu nhỏ của cả một chế độ đang rệu rã.

Phần lược dẫn cho biết sự rối ren ấy kéo dài: họ Trịnh sụp đổ, triều Lê liên tiếp rơi vào tay những kẻ chuyên quyền, và cuối cùng Lê Chiêu Thống cầu cứu nhà Thanh. Quân Thanh vào Thăng Long, mở ra đoạn trích hồi thứ mười bốn. Ở đây, nhân vật trung tâm là Nguyễn Huệ. Nhận tin cấp báo, ông không chần chừ: lên ngôi hoàng đế ngày 25 tháng Chạp năm Mậu Thân (1788) rồi lập tức xuất quân. Những mốc thời gian được ghi chính xác đến từng ngày – 29 tháng Chạp tới Nghệ An tuyển quân, duyệt binh; 30 tháng Chạp tới Tam Điệp khao quân – tạo cảm giác về một cuộc hành quân như gió cuốn. Ở Tam Điệp, vua không trách phạt các tướng rút quân mà hiểu được ý lui binh để bảo toàn lực lượng, rồi mở tiệc cho quân sĩ ăn Tết trước, hẹn đến mồng 7 năm mới sẽ vào thành Thăng Long mở tiệc lớn. Lời hẹn ấy cho thấy một bản lĩnh hiếm có: giặc đông, đường xa, vậy mà vị tướng đã tính trước ngày thắng.

Các trận đánh được kể dồn dập. Quân Tây Sơn bắt sống toàn bộ quân do thám để giữ bí mật; nửa đêm mồng 3 vây kín đồn Hà Hồi, tiếng quân lính dạ ran khiến quân trong đồn “ai nấy rụng rời sợ hãi”, xin hàng. Mờ sáng mồng 5, quân ta khiêng những bức ván ghép phủ rơm ướt che tên đạn, xông vào đồn Ngọc Hồi; khi giáp mặt thì bỏ ván xuống, cầm dao ngắn chém, quân Thanh đại bại, tướng giặc Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử. Trưa hôm ấy, vua Quang Trung vào Thăng Long, sớm hơn lời hẹn hai ngày.

Tuyến truyện chuyển sang phía giặc. Tôn Sĩ Nghị vốn kiêu căng, “chỉ chăm chú vào việc yến tiệc vui mừng, không hề lo chi đến việc bất trắc”, nên khi quân Tây Sơn tới thì “sợ mất mật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc áo giáp”, chuồn trước qua cầu phao. Quân lính tranh nhau qua sông, cầu đứt, xác người làm tắc nghẽn cả dòng Nhị Hà. Rồi tuyến truyện chuyển tiếp sang vua Lê Chiêu Thống: nghe biến, vua vội vàng đưa thái hậu ra ngoài, cướp thuyền đánh cá để qua sông, nhờ người thổ hào chỉ đường, chạy mấy ngày mới đuổi kịp Tôn Sĩ Nghị. Hình ảnh vua tôi “nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt” là dấu chấm hết cho một ông vua đã đặt ngai vàng của mình vào tay giặc.

Thành công của văn bản trước hết ở cốt truyện đa tuyến: phủ chúa, nghĩa quân Tây Sơn, quân Thanh, vua tôi nhà Lê – mỗi tuyến có sự việc riêng nhưng nối với nhau bằng quan hệ nhân quả. Người kể ở ngôi thứ ba, giữ giọng khách quan, để sự việc tự nói lên ý nghĩa; lời nhân vật xen vào đúng lúc làm cảnh tượng thêm sống động. Thủ pháp đối lập giữa một bên là vị hoàng đế tính việc như thần với một bên là tướng giặc bỏ quân chạy trốn, giữa đội quân kỉ luật với đám lính kiêu ngạo, khiến chân dung mỗi phía hiện lên rõ rệt.

Văn bản Hoàng Lê nhất thống chí vì thế không chỉ là trang sử được kể lại hấp dẫn. Nó cho thấy một chân lí: triều đại nào đánh mất lòng dân, dựa vào ngoại bang để giữ quyền lực thì sẽ sụp đổ; còn người biết đứng về phía dân tộc thì làm nên những chiến công bất tử.

Nhắc đến Hoàng Lê nhất thống chí, người ta thường nghĩ ngay tới chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa. Nhưng đoạn trích hồi thứ hai trong sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo lại cho thấy một mặt khác của tài năng Ngô gia văn phái: khả năng dựng một cảnh “lên ngôi” khôi hài đến mức chua xót, qua đó phơi bày sự suy tàn của phủ chúa Trịnh.

Lên ngôi vua, chúa ngày xưa là việc hệ trọng của quốc gia, có nghi lễ, có triều phục, có bá quan chầu chực. Cảnh Trịnh Tông lên ngôi thì ngược lại hoàn toàn. Người đưa thế tử lên ngôi không phải triều đình mà là đám kiêu binh vừa giết anh em Quận Huy. Họ công kênh thế tử, reo hò đòi chúa ngồi cao hơn nữa cho thiên hạ nhìn thấy. Không có sập, họ dùng tạm chiếc mâm vẫn bày cỗ lộc, tám người kề vai khiêng. Mỗi lần thế tử được nâng lên cao, quân lính lại vỗ tay reo hò. Tác giả so sánh cảnh ấy “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật”. Chỉ hai hình ảnh so sánh mà chứa cả một thái độ: ngôi chúa đã thành trò chơi, còn người ngồi trên đó chỉ như một pho tượng được khiêng đi, không có tiếng nói của riêng mình.

Chi tiết dân chúng kéo đến xem khiến “sân phủ đông như họp chợ” càng làm cảnh tượng mất hết vẻ tôn nghiêm. Phủ chúa – nơi quyền lực nhất Đàng Ngoài – giờ không khác gì cái chợ, người buôn kẻ bán chen chúc xem chúa như xem một trò lạ. Ngòi bút tả thực của tác giả không hề lên giọng phê phán, nhưng chính sự khách quan ấy làm cho tiếng cười mỉa mai vang lên rõ hơn.

Điều đáng sợ hơn đến sau lễ lên ngôi. Cậy công phò lập, kiêu binh đòi phá dinh cơ Quận Huy, phá nhà và lùng giết những người thuộc phe cánh Quận Huy, Thị Huệ. Chúa mới hạ lệnh ngăn cấm mà không ai nghe, đành sai bắt một người dân đem chém để ra oai. Việc phá nhà tạm dừng, nhưng việc bắt người để giết vẫn không dứt. Một ông chúa lên ngôi nhờ lính và cũng bất lực trước lính – đó là bằng chứng rõ nhất cho tình cảnh “binh kiêu” đã từng được người xưa coi là một trong những nguy cơ mất nước.

Đoạn trích ngắn nhưng có sức gợi lớn. Nó giải thích vì sao phủ chúa Trịnh sẽ sụp đổ chỉ vài năm sau, vì sao triều Lê – Trịnh không đủ sức chống đỡ trước những biến động tiếp theo. Đặt cạnh đoạn trích hồi thứ mười bốn, cảnh lên ngôi hỗn loạn này càng làm nổi bật hình ảnh vị hoàng đế Quang Trung lên ngôi để cứu nước, tự mình dẫn quân ra trận. Hai cảnh lên ngôi, hai con người, hai số phận – sự đối lập ấy là dụng ý nghệ thuật sâu sắc của văn bản.

Trong đoạn trích hồi thứ mười bốn Hoàng Lê nhất thống chí, bên cạnh chân dung vua Quang Trung là một bức tranh đối lập: sự thảm bại của quân tướng nhà Thanh. Ngô gia văn phái kể lại thất bại ấy bằng một ngòi bút tả thực, nhanh và gọn, nhưng chứa đựng sự hả hê của người Việt trước kết cục của kẻ xâm lược.

Mượn cớ giúp nhà Lê, quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu kéo vào Thăng Long gần như không gặp kháng cự. Chiến thắng dễ dàng khiến viên tổng đốc kiêu căng, khinh địch. Hắn “chỉ chăm chú vào việc yến tiệc vui mừng, không hề lo chi đến việc bất trắc”. Chính sự chủ quan ấy tạo cơ hội cho cuộc tập kích bất ngờ của quân Tây Sơn đúng dịp Tết Nguyên đán.

Khi thời khắc đến, quân Thanh sụp đổ nhanh chóng. Ở Hà Hồi, nghe quân Tây Sơn vây kín và tiếng dạ ran khắp nơi, quân trong đồn “ai nấy rụng rời sợ hãi”, xin hàng mà không cần giao chiến. Ở Ngọc Hồi, dù đã dùng súng ống, khói lửa, quân Thanh vẫn không cản nổi đội quân khiêng ván phủ rơm ướt xông tới; tướng Sầm Nghi Đống phải thắt cổ tự tử. Thất bại lan nhanh như một phản ứng dây chuyền.

Đỉnh điểm của sự thảm hại là hình ảnh người cầm đầu. Nghe tin quân Tây Sơn đến, Tôn Sĩ Nghị “sợ mất mật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc áo giáp”, dẫn đám kị binh chuồn trước qua cầu phao rồi nhằm hướng bắc mà chạy. Vị tổng đốc vừa mới oai phong đã bỏ mặc quân lính để thoát thân. Quân lính các doanh nghe tin cũng tan tác, tranh nhau qua cầu; cầu đứt, người rơi xuống sông chết rất nhiều, đến nỗi dòng sông Nhị Hà bị tắc nghẽn. Nhịp văn ở đoạn này dồn dập, câu ngắn nối câu ngắn, như chính cuộc tháo chạy hỗn loạn.

Ngòi bút của tác giả ở đây khách quan mà vẫn rõ thái độ. Không cần lời bình, chỉ bằng cách chọn chi tiết – ngựa không kịp đóng yên, áo giáp không kịp mặc, cầu phao đứt – người đọc đã thấy sự bất tài, hèn nhát của tướng giặc và sự thất bại tất yếu của một đội quân xâm lược phi nghĩa. Cái nhìn ấy xuất phát từ lòng tự hào dân tộc: dù các tác giả không đứng về phía Tây Sơn, họ vẫn đứng về phía đất nước.

Sự thảm bại của quân Thanh vì thế không chỉ là một sự kiện quân sự. Nó là lời khẳng định rằng mọi mưu đồ xâm lược, dù mang danh nghĩa nào, rốt cuộc đều phải chuốc lấy thất bại trước sức mạnh chính nghĩa của một dân tộc có chủ quyền.

Trong Hoàng Lê nhất thống chí, số phận của vua Lê Chiêu Thống là một bi kịch được kể bằng giọng văn đặc biệt: vừa nghiêm khắc, vừa ngậm ngùi. Đoạn trích hồi thứ mười bốn trong sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo dành phần cuối cho tuyến nhân vật này, khép lại cuộc đại phá quân Thanh bằng hình ảnh một ông vua mất nước.

Để giữ ngai vàng, Lê Chiêu Thống đã cầu cứu nhà Thanh, rước quân giặc vào kinh thành. Hành động “cõng rắn cắn gà nhà” ấy khiến ông trở thành kẻ phụ thuộc vào tướng giặc. Vì vậy, khi quân Thanh thua, số phận của vua Lê cũng sụp đổ theo. Nghe tin có biến, vua vội vã cùng mấy bề tôi thân tín đưa thái hậu ra ngoài, chạy trốn khỏi chính kinh thành của mình. Trên đường chạy, vua tôi phải cướp thuyền đánh cá của dân để qua sông, may có người thổ hào thương tình mời ăn và chỉ đường. Một ông vua lẽ ra phải che chở cho dân thì giờ phải cướp thuyền của dân, phải nhờ dân nuôi và dẫn lối – chi tiết ấy vừa chân thực vừa chua chát.

Đau đớn hơn là cảnh gặp lại Tôn Sĩ Nghị. Chạy mấy ngày mới đuổi kịp viên tướng giặc, vua tôi chỉ còn biết “nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt”. Cái “oán giận” ở đây không thể đổ cho ai khác, bởi chính họ đã chọn con đường nương tựa ngoại bang. Còn Tôn Sĩ Nghị, kẻ vừa bỏ quân chạy trước, cũng chỉ biết tỏ ra xấu hổ. Hai kẻ thất bại gặp nhau nơi biên giới, không còn gì để bấu víu.

Viết về vị vua cuối cùng của triều đại mình từng phụng sự, Ngô gia văn phái không che giấu sự thật. Họ chép đúng những việc làm hèn kém của Lê Chiêu Thống, đó là thái độ phê phán rõ ràng. Nhưng giọng kể chậm lại, những chi tiết chạy trốn, đói khát, khóc than cũng hé lộ nỗi ngậm ngùi của những người bề tôi cũ trước sự sụp đổ của một vương triều. Sự đan xen ấy làm cho nhân vật không bị biếm họa một chiều mà hiện lên như một bi kịch lịch sử có thật.

Số phận vua tôi Lê Chiêu Thống để lại một bài học lớn: quyền lợi của một dòng họ không bao giờ được đặt trên quyền lợi của dân tộc. Kẻ nào dựa vào kẻ thù để giữ ngôi báu thì cuối cùng sẽ mất cả ngôi báu lẫn danh dự.

Văn bản Hoàng Lê nhất thống chí được sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo chọn để học về truyện lịch sử không chỉ vì nội dung hào hùng mà còn vì nghệ thuật kể chuyện đặc sắc, tiêu biểu là cốt truyện đa tuyến.

Cốt truyện đa tuyến là cốt truyện gồm nhiều chuỗi sự kiện gắn với nhiều tuyến nhân vật, vừa đan xen vừa có tính độc lập tương đối. Trong văn bản này có thể nhận ra ít nhất bốn tuyến. Tuyến thứ nhất là phủ chúa Trịnh với cảnh kiêu binh phò Trịnh Tông lên ngôi ở hồi thứ hai. Tuyến thứ hai là vua Quang Trung và nghĩa quân Tây Sơn, chiếm phần lớn hồi thứ mười bốn. Tuyến thứ ba là Tôn Sĩ Nghị và quân Thanh, bắt đầu khi tác giả chuyển điểm nhìn sang phía giặc. Tuyến thứ tư là vua tôi Lê Chiêu Thống với cuộc tháo chạy nhục nhã. Những đoạn lược dẫn giữ vai trò như những nhịp cầu, tóm tắt các sự việc bị lược đi để người đọc không bị đứt mạch.

Các tuyến truyện không nằm cạnh nhau một cách rời rạc mà nối với nhau bằng quan hệ nhân quả. Sự mục ruỗng của phủ chúa, sự tranh giành quyền lực trong cung vua khiến nhà Lê suy yếu, dẫn đến việc Lê Chiêu Thống cầu cứu nhà Thanh. Cuộc xâm lược của quân Thanh lại là nguyên nhân khiến Nguyễn Huệ lên ngôi, tiến quân ra Bắc. Và chiến thắng của Tây Sơn tất yếu kéo theo thất bại chung của quân Thanh và vua tôi nhà Lê. Nhờ cách tổ chức ấy, văn bản vừa kể được nhiều sự việc, vừa giúp người đọc hiểu được vì sao lịch sử diễn ra như thế.

Người kể chuyện ở ngôi thứ ba, đứng ngoài câu chuyện, kể theo trình tự thời gian với những mốc rất cụ thể: 25 tháng Chạp lên ngôi, 29 tháng Chạp tới Nghệ An, 30 tháng Chạp tới Tam Điệp, đêm mồng 3 vây Hà Hồi, sáng mồng 5 phá Ngọc Hồi. Lối kể biên niên ấy tạo độ tin cậy như sử sách. Xen vào lời kể là lời nhân vật – lời hò reo của kiêu binh, lời dụ quân sĩ và lời hẹn mồng 7 của vua Quang Trung – giúp tính cách nhân vật lộ ra trực tiếp.

Thủ pháp đối lập cũng được sử dụng hiệu quả: cảnh lên ngôi hỗn loạn của Trịnh Tông đối lập với việc lên ngôi để cứu nước của Nguyễn Huệ; vị hoàng đế cưỡi voi đốc thúc quân sĩ đối lập với tướng giặc không kịp mặc áo giáp; đội quân Tây Sơn kỉ luật, thần tốc đối lập với quân Thanh tan tác. Giọng văn cũng thay đổi theo từng tuyến: mỉa mai với kiêu binh, ngợi ca với Quang Trung, hả hê với quân Thanh, ngậm ngùi với vua Lê.

Có thể nói, nghệ thuật kể chuyện của Ngô gia văn phái đã biến những trang ghi chép lịch sử thành một câu chuyện hấp dẫn, nhiều chiều. Đó cũng là đặc trưng tiêu biểu của thể loại truyện lịch sử mà học sinh cần nắm khi đọc văn bản này.

Có những trang văn mà giá trị lớn nhất nằm ở sự trung thực. Hoàng Lê nhất thống chí là một trường hợp như vậy. Được viết bởi những người thuộc dòng họ Ngô Thì – một dòng họ nhiều đời làm quan cho nhà Lê – cuốn tiểu thuyết lịch sử chương hồi này lẽ ra có thể trở thành lời biện hộ cho triều đại cũ. Nhưng đọc văn bản trích hồi thứ hai và hồi thứ mười bốn trong sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo, ta thấy ngòi bút của Ngô gia văn phái đã đứng trên cả tình cảm dòng họ để đứng về phía sự thật và phía dân tộc.

Sự trung thực ấy lộ ra trước hết khi tác giả viết về chính tầng lớp mình thuộc về. Cảnh kiêu binh phò Trịnh Tông lên ngôi được kể bằng giọng khách quan đến lạnh lùng. Không có lời chê trực tiếp nào, chỉ có những chi tiết: chiếc mâm cỗ lộc thay cho ngai, tám người lính khiêng thế tử lên xuống “y như người ta giỡn quả cầu hoặc rước pho tượng Phật”, sân phủ “đông như họp chợ”. Rồi chúa mới bất lực nhìn kiêu binh phá nhà, giết người, phải chém một người dân để ra oai. Những chi tiết ấy tự chúng đã là bản cáo trạng. Một chế độ mà ngôi chúa được trao trên vai lính, mà người đứng đầu không bảo vệ nổi trật tự kinh thành, thì sự sụp đổ chỉ còn là chuyện thời gian.

Sự trung thực ấy còn thể hiện rõ hơn khi tác giả viết về Nguyễn Huệ – người đã lật đổ triều đại mà họ phụng sự. Lẽ thường, người ta dễ hạ thấp kẻ đối địch. Nhưng trong hồi thứ mười bốn, Nguyễn Huệ hiện lên như một bậc anh hùng: quyết đoán khi lên ngôi để thống nhất lòng người, sáng suốt khi hiểu được mưu lui binh của tướng dưới quyền, tự tin đến mức hẹn trước ngày vào Thăng Long mở tiệc, và tài tình khi dùng những bức ván phủ rơm ướt để phá thế súng lửa của giặc. Lời hẹn mồng 7 được thực hiện sớm hơn hai ngày – chi tiết ấy được chép lại như một sự thật hiển nhiên, không cần tô điểm, mà vẫn khiến người đọc thán phục. Chính vì tôn trọng sự thật, các tác giả đã góp phần dựng nên hình tượng đẹp nhất về vua Quang Trung trong văn học trung đại.

Sự trung thực ấy cuối cùng là sự nghiêm khắc với vị vua cuối cùng của nhà Lê. Lê Chiêu Thống không được che chắn. Ông hiện lên đúng như những gì ông đã làm: rước giặc vào nhà, khi giặc thua thì đưa thái hậu chạy trốn, cướp thuyền dân qua sông, gặp lại tướng giặc chỉ biết “nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt”. Nhưng bên dưới sự nghiêm khắc ấy vẫn có một nỗi ngậm ngùi rất người – nỗi buồn của những bề tôi cũ nhìn triều đại mình tan vỡ. Chính sự giằng co giữa lí trí và tình cảm này làm cho văn bản có chiều sâu, không phải một bản án một chiều.

Đặt ba mảng hiện thực ấy cạnh nhau, ta hiểu vì sao tác giả phải dùng cốt truyện đa tuyến. Mỗi tuyến là một mảnh ghép, và chỉ khi ghép lại mới thấy được bức tranh toàn vẹn: một triều đại mục ruỗng từ bên trong, một kẻ thù ngoại bang lợi dụng thời cơ, và một người anh hùng đứng lên cứu vãn vận mệnh đất nước. Những đoạn lược dẫn giữ cho mạch lịch sử liền lạc, còn thủ pháp đối lập làm cho mỗi mảnh ghép sáng rõ hơn khi đặt cạnh mảnh kia.

Có một điều thú vị nằm ngay ở nhan đề. Hoàng Lê nhất thống chí nghĩa là ghi chép về việc nhà Lê thống nhất đất nước, vậy mà trang viết lại cho thấy nhà Lê không đủ sức làm việc ấy; người đánh đuổi ngoại xâm, đặt nền móng cho sự thống nhất lại là người áo vải đất Tây Sơn. Sự “vênh” giữa nhan đề và nội dung chính là dấu vết của một cuộc đấu tranh trong ngòi bút: tình cảm dòng họ muốn một đằng, sự thật lịch sử buộc phải viết một nẻo. Và sự thật đã thắng.

Hơn hai thế kỉ đã qua, Hoàng Lê nhất thống chí vẫn được đọc không chỉ vì những trang tả trận đánh hào hùng, mà vì bài học về thái độ viết. Người cầm bút, cũng như người làm sử, chỉ có thể để lại những trang văn sống lâu khi đặt sự thật và lợi ích của dân tộc lên trên mọi sự thiên vị riêng tư.

Kết luận

Phân tích văn bản Hoàng Lê nhất thống chí trong sách Chân trời sáng tạo, em nên bám vào ba ý: sự suy tàn của phủ chúa – cung vua (hồi thứ hai), chiến công của vua Quang Trung cùng sự thảm bại của quân Thanh và vua tôi Lê Chiêu Thống (hồi thứ mười bốn), nghệ thuật kể chuyện đa tuyến với thái độ tôn trọng sự thật lịch sử của Ngô gia văn phái. Các mẫu 3, 4, 5, 6 phù hợp khi đề hỏi riêng một khía cạnh; mẫu 2 và mẫu 7 dùng cho đề phân tích toàn văn bản.

Xem thêm:

• Soạn bài Hoàng Lê nhất thống chí – Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo
• Hoàng Lê nhất thống chí: nội dung, bố cục, giá trị
• Phân tích hình tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ
• Soạn bài Đại Nam quốc sử diễn ca
• Nhà văn Ngô Thì Nhậm – danh sĩ Bắc Hà viết Cầu hiền chiếu cho Quang Trung