Tóm tắt Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái) ngắn gọn, đầy đủ – 9 mẫu hay nhất

Sau khi kiêu binh giết anh em Quận Huy, thế tử Trịnh Tông được đám lính khiêng lên ngôi chúa một cách hỗn loạn, rồi bất lực nhìn kiêu binh phá phách kinh thành. Mấy năm sau, vua Lê Chiêu Thống rước quân Thanh vào chiếm Thăng Long. Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu Quang Trung, thần tốc kéo quân ra Bắc và chỉ trong mấy ngày Tết Kỷ Dậu đã quét sạch quân xâm lược. Tôn Sĩ Nghị tháo chạy về nước, vua tôi Lê Chiêu Thống cũng bỏ chạy theo giặc trong cảnh thảm hại.

Văn bản mở đầu bằng cảnh kiêu binh, sau khi giết anh em Quận Huy, rước thế tử Trịnh Tông lên phủ đường. Không có ngai, họ đặt thế tử ngồi trên chiếc mâm bày cỗ lộc, tám người khiêng, lúc nâng lên đầu lúc hạ xuống vai, dân chúng kéo đến xem đông như họp chợ. Chúa mới lên ngôi nhưng không trị nổi kiêu binh: họ phá dinh cơ Quận Huy, lùng bắt người để giết. Phần lược dẫn cho biết triều Lê – Trịnh ngày càng rối ren, Lê Chiêu Thống cầu cứu nhà Thanh, quân Thanh kéo vào Thăng Long. Được tin cấp báo, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ngày 25 tháng Chạp năm Mậu Thân (1788), tuyển quân ở Nghệ An, khao quân ở Tam Điệp, hẹn mồng 7 Tết vào Thăng Long ăn mừng. Quân Tây Sơn hạ đồn Hà Hồi, phá đồn Ngọc Hồi, trưa mồng 5 đã tiến vào kinh thành. Tôn Sĩ Nghị sợ mất mật, bỏ quân chạy trước; vua Lê cùng bề tôi cũng tháo chạy, đuổi kịp Tôn Sĩ Nghị thì chỉ còn biết nhìn nhau than khóc.

Đoạn trích hồi thứ hai. Anh em Quận Huy bị kiêu binh giết, quân lính reo hò như sấm rồi kéo nhau đi rước thế tử Trịnh Tông ra phủ đường. Họ công kênh thế tử, xin ngồi cao hơn nữa để thiên hạ được thấy mặt; trong lúc vội, không có sập ngồi, họ đành đặt thế tử lên chiếc mâm vẫn bày cỗ lộc và tám người kề vai khiêng. Cảnh tôn chúa diễn ra giữa tiếng hò reo, người buôn kẻ bán kéo đến xem chật sân phủ. Trong khi ấy, Tuyên phi Đặng Thị Huệ và chúa nhỏ Trịnh Cán trốn trong cung, được Thánh mẫu cho người tìm về; Trịnh Tông giáng Trịnh Cán làm Cung quốc công, ít lâu sau Cán qua đời. Kiêu binh vẫn chưa hả giận, xin phá dinh cơ Quận Huy, phá nhà và lùng giết những người bị coi là phe cánh của Quận Huy và Thị Huệ. Chúa mới hạ lệnh ngăn cấm không được, phải sai bắt một người đem chém để ra oai; việc phá nhà tạm ngừng nhưng việc bắt giết người vẫn không dứt.

Đoạn trích hồi thứ mười bốn. Quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu đã chiếm Thăng Long, tướng Tây Sơn là Ngô Văn Sở lui quân về Tam Điệp và cho người cấp báo vào Phú Xuân. Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ giận lắm, định thân chinh cầm quân; theo lời khuyên của tướng sĩ, ông lên ngôi hoàng đế ngày 25 tháng Chạp năm Mậu Thân (1788), lấy niên hiệu Quang Trung rồi lập tức xuất quân. Đến Nghệ An, vua hỏi ý cống sĩ Nguyễn Thiếp, tuyển thêm quân, mở cuộc duyệt binh và dụ bảo tướng sĩ. Ngày 30 tháng Chạp, quân đến Tam Điệp; vua tha tội cho Sở và Lân, khen mưu lui binh của Ngô Thì Nhậm, mở tiệc khao quân và hẹn mồng 7 năm mới sẽ vào Thăng Long mở tiệc lớn. Quân Tây Sơn chia làm năm đạo, bắt sống toàn bộ toán quân do thám của giặc, nửa đêm mồng 3 Tết vây đồn Hà Hồi khiến quân Thanh ai nấy rụng rời, xin hàng. Mờ sáng mồng 5, vua cho quân khiêng những tấm ván ghép phủ rơm ướt làm lá chắn, đánh tan đồn Ngọc Hồi; tướng Thanh Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử, trưa hôm ấy vua Quang Trung kéo quân vào thành. Tôn Sĩ Nghị nghe tin bỏ chạy trước, quân Thanh tranh nhau qua cầu phao, cầu đứt, rơi xuống sông chết rất nhiều. Vua Lê Chiêu Thống cũng vội vã đưa thái hậu chạy trốn, cướp thuyền dân qua sông, chạy mấy ngày mới đuổi kịp Tôn Sĩ Nghị; vua tôi “nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt”.

Văn bản là một ví dụ tiêu biểu của cốt truyện đa tuyến. Có thể tóm tắt theo bốn tuyến sự kiện đan xen:

• Tuyến phủ chúa Trịnh: kiêu binh giết Quận Huy, phế Trịnh Cán, khiêng thế tử Trịnh Tông lên ngôi chúa trên chiếc mâm cỗ; chúa mới không kiềm chế nổi đám lính kiêu ngạo đang tàn phá kinh thành. Sự rối ren ấy là mầm mống cho những biến loạn về sau.
• Tuyến vua Quang Trung – nghĩa quân Tây Sơn: nghe tin quân Thanh chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, hành quân từ Phú Xuân ra Nghệ An, Tam Điệp, rồi đánh thẳng vào Hà Hồi, Ngọc Hồi, giải phóng Thăng Long trưa mồng 5 Tết Kỷ Dậu, sớm hơn lời hẹn hai ngày.
• Tuyến quân xâm lược nhà Thanh: chiếm được Thăng Long dễ dàng, Tôn Sĩ Nghị kiêu căng, chỉ lo yến tiệc; khi quân Tây Sơn đánh tới thì hắn bỏ quân chạy trước, quân lính tan tác, chết đuối trên sông Nhị Hà.
• Tuyến vua tôi Lê Chiêu Thống: vì muốn giữ ngai vàng mà cầu viện ngoại bang; khi quân Thanh thua thì cũng bỏ kinh thành, cướp thuyền dân chạy trốn, cuối cùng theo chân kẻ xâm lược sang đất người.

Các tuyến có quan hệ nhân quả: sự thối nát của phủ chúa – cung vua dẫn đến việc vua Lê rước quân Thanh; cuộc xâm lược của nhà Thanh lại dẫn đến việc Quang Trung lên ngôi, tiến quân ra Bắc, kết thúc bằng thất bại chung của quân Thanh và vua tôi nhà Lê.

Chúa Trịnh Sâm mất, quyền bính trong phủ nằm trong tay Quận Huy, người phò chúa nhỏ Trịnh Cán – con của Tuyên phi Đặng Thị Huệ. Đám lính tam phủ vốn ghét Quận Huy nên nổi loạn, giết chết anh em hắn. Xong việc, họ kéo nhau đi đón thế tử Trịnh Tông, con trưởng của Trịnh Sâm, lên phủ đường làm chúa. Cảnh “lên ngôi” thật khác thường: thế tử bị công kênh trên vai lính, rồi được đặt ngồi trên chiếc mâm cỗ lộc, tám người khiêng, lúc nâng lên lúc hạ xuống, còn phố phường thì kéo đến xem như xem hội. Đặng Thị Huệ và Trịnh Cán trốn tránh, được Thánh mẫu cho người tìm về; Trịnh Cán bị giáng làm Cung quốc công và chẳng bao lâu thì mất. Cậy công phò lập, kiêu binh đòi phá dinh thự Quận Huy, phá nhà và lùng giết những người họ căm ghét. Trịnh Tông hạ lệnh ngăn cấm nhưng không được, đành sai bắt một người dân đem chém để thị uy. Kinh thành từ đó sống trong cảnh lính kiêu, chúa yếu.

Cuối năm Mậu Thân (1788), quân Thanh kéo sang chiếm Thăng Long, quân Tây Sơn lui về giữ Tam Điệp. Nhận tin cấp báo, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ngày 25 tháng Chạp, lấy hiệu Quang Trung, tự mình đốc suất đại binh ra Bắc. Ở Nghệ An, vua tuyển thêm quân, duyệt binh và dụ tướng sĩ bằng lời lẽ khích lệ lòng yêu nước. Ở Tam Điệp, vua khen thưởng đúng người, mở tiệc khao quân ăn Tết trước và hẹn ngày mồng 7 vào Thăng Long ăn mừng. Quân chia năm đạo, đi đến đâu thắng đến đó: bắt gọn quân do thám, vây đồn Hà Hồi trong đêm mồng 3 khiến giặc xin hàng, mờ sáng mồng 5 phá đồn Ngọc Hồi bằng những bức ván phủ rơm ướt. Tướng giặc Sầm Nghi Đống thắt cổ chết, trưa mồng 5 vua Quang Trung vào thành Thăng Long. Tôn Sĩ Nghị “sợ mất mật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc áo giáp”, bỏ chạy qua cầu phao; quân Thanh chen nhau qua sông, cầu đứt, xác người làm tắc cả khúc sông Nhị Hà. Vua Lê Chiêu Thống nghe tin cũng đưa thái hậu chạy trốn, được một người thổ hào giúp đỡ, chạy mãi mới theo kịp Tôn Sĩ Nghị; vua tôi gặp nhau chỉ biết than thở, khóc lóc.

• Năm 1782 (hồi thứ hai): kiêu binh giết Quận Huy, phế chúa nhỏ Trịnh Cán, đưa Trịnh Tông lên ngôi chúa rồi hoành hành khắp kinh thành.
• Những năm tiếp theo (phần lược dẫn): phủ chúa – cung vua tiếp tục rối ren; Tây Sơn ra Bắc diệt họ Trịnh; Lê Chiêu Thống lên ngôi nhưng không giữ nổi ngai vàng, cầu cứu nhà Thanh.
• Cuối năm Mậu Thân (1788): quân Thanh chiếm Thăng Long; ngày 25 tháng Chạp, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, xuất quân.
• Ngày 29 tháng Chạp: đến Nghệ An, tuyển quân, duyệt binh.
• Ngày 30 tháng Chạp: đến Tam Điệp, khao quân, hẹn mồng 7 vào Thăng Long; ngay đêm ấy tiến quân.
• Đêm mồng 3 Tết Kỷ Dậu (1789): vây và hạ đồn Hà Hồi.
• Mờ sáng mồng 5: phá đồn Ngọc Hồi, Sầm Nghi Đống tự tử; trưa mồng 5, vua Quang Trung vào Thăng Long.
• Cùng lúc: Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy về phương Bắc; vua tôi Lê Chiêu Thống chạy theo, nhục nhã nương nhờ kẻ xâm lược.

Hoàng Lê nhất thống chí kể lại khoảng ba mươi năm đầy biến động của lịch sử nước ta. Ở Đàng Ngoài, chúa Trịnh Sâm say mê Đặng Thị Huệ, bỏ con trưởng Trịnh Tông, lập con nhỏ Trịnh Cán; Sâm mất, kiêu binh nổi loạn giết Quận Huy, đưa Trịnh Tông lên ngôi, từ đó lính kiêu tung hoành. Nghĩa quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy ra Bắc diệt họ Trịnh, trả lại quyền cho vua Lê. Vua Lê Hiển Tông mất, Lê Chiêu Thống lên ngôi nhưng triều đình liên tiếp rơi vào tay những kẻ chuyên quyền; khi quân Tây Sơn ra Bắc trừng trị Nguyễn Hữu Chỉnh, Chiêu Thống bỏ kinh thành chạy trốn rồi cầu cứu nhà Thanh. Quân Thanh chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, đại phá quân Thanh mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789). Lê Chiêu Thống sang Trung Quốc, sống lưu vong nhục nhã rồi chết nơi đất khách. Những hồi cuối kể về sự suy yếu của nhà Tây Sơn sau khi vua Quang Trung mất, việc Nguyễn Ánh giành lại cơ nghiệp và cuối cùng là việc di hài vua Lê được đưa về nước (1804).

Phủ chúa suy tàn. Tác phẩm bắt đầu từ những năm cuối đời chúa Trịnh Sâm. Chúa sủng ái Tuyên phi Đặng Thị Huệ, phế thế tử Trịnh Tông, lập con của Thị Huệ là Trịnh Cán làm thế tử. Trịnh Sâm mất, Quận Huy nắm quyền phò chúa nhỏ; kiêu binh căm ghét Quận Huy nên nổi loạn giết anh em hắn, đưa Trịnh Tông lên ngôi chúa. Cậy công phò lập, kiêu binh ngày càng lộng hành, triều chính rối như canh hẹ.

Tây Sơn ra Bắc. Trong khi Đàng Ngoài suy yếu, phong trào Tây Sơn lớn mạnh ở phương Nam. Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc với danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh”, họ Trịnh sụp đổ. Nguyễn Huệ vào yết kiến vua Lê Hiển Tông, được gả công chúa Ngọc Hân. Vua Hiển Tông mất, cháu nội là Lê Chiêu Thống lên nối ngôi. Quân Tây Sơn rút về, triều Lê lại chìm trong cảnh tranh giành: dư đảng họ Trịnh nổi lên, Nguyễn Hữu Chỉnh được vời ra giúp vua rồi chuyên quyền. Tướng Tây Sơn Vũ Văn Nhậm ra Bắc giết Nguyễn Hữu Chỉnh; Lê Chiêu Thống bỏ kinh thành chạy trốn, sai người sang cầu cứu nhà Thanh. Đến khi Vũ Văn Nhậm lại lộng quyền, Nguyễn Huệ ra Bắc lần nữa trừng trị hắn, để Ngô Văn Sở ở lại giữ Bắc Hà.

Đại phá quân Thanh. Mượn cớ giúp nhà Lê, quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu kéo sang chiếm Thăng Long. Lê Chiêu Thống được phong vương nhưng phải luồn cúi tướng giặc. Nhận tin cấp báo, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu Quang Trung, thần tốc tiến quân ra Bắc, hạ Hà Hồi, phá Ngọc Hồi và vào Thăng Long ngày mồng 5 Tết Kỷ Dậu (1789). Tôn Sĩ Nghị tháo chạy, vua tôi Lê Chiêu Thống chạy theo sang đất Thanh.

Kết cục. Ở đất người, Lê Chiêu Thống và những người theo ông bị đối xử rẻ rúng, phải cạo đầu, tết tóc như người Mãn Thanh; ông chết ở nơi lưu vong. Sau khi vua Quang Trung mất, nhà Tây Sơn suy yếu, Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn, lên ngôi. Tác phẩm khép lại bằng việc di hài vua Lê Chiêu Thống được đưa về nước năm 1804, kết thúc một triều đại mà chính những người trung thành với nó cũng không thể bào chữa.

Kết luận

Khi tóm tắt văn bản Hoàng Lê nhất thống chí trong sách Chân trời sáng tạo, em cần giữ đủ hai đoạn trích và nêu được sự nối kết giữa chúng: sự mục ruỗng của phủ chúa – cung vua ở hồi thứ hai là nguyên nhân sâu xa dẫn đến việc vua Lê rước quân Thanh và chiến thắng của vua Quang Trung ở hồi thứ mười bốn. Nếu đề chỉ yêu cầu tóm tắt ngắn, hãy dùng mẫu 1 hoặc mẫu 2; nếu đề hỏi theo tuyến truyện hoặc sơ đồ, mẫu 4 và mẫu 7 sẽ phù hợp hơn.

Xem thêm:

• Soạn bài Hoàng Lê nhất thống chí – Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo
• Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái): nội dung, bố cục, giá trị
• Phân tích hình tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ
• Tóm tắt Quang Trung đại phá quân Thanh (Kết nối tri thức, Cánh diều)
• Soạn bài Viên tướng trẻ và con ngựa trắng