Ôn tập học kì II Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo (trang 107–109)

Chỉ ra yếu tố miêu tả và tự sự trong đoạn thơ trích Lượm (Tố Hữu) gồm bốn khổ, từ Ngày Huế đổ máu đến lời Lượm kể với chú về việc đi liên lạc ở đồn Mang Cá.

Trả lời:

• Tự sự: khổ đầu kể lại sự việc hai chú cháu tình cờ gặp nhau (thời gian: ngày Huế đổ máu; nhân vật: chú từ Hà Nội về; địa điểm: phố Hàng Bè). Khổ cuối là lời Lượm kể với chú về công việc của mình: đi liên lạc, ở đồn Mang Cá, thấy vui hơn ở nhà. Có nhân vật, có sự việc, có lời đối thoại, đó là dấu hiệu tự sự.
• Miêu tả: khổ 2 và 3 tả hình dáng, trang phục, cử chỉ: dáng nhỏ bé loắt choắt, chiếc xắc nhỏ xinh xinh, bước đi thoăn thoắt, đầu nghênh nghênh, mũ ca-lô lệch, vừa đi vừa huýt sáo, được so sánh với chú chim chích nhảy nhót trên đường.

Tác dụng: tự sự cho người đọc biết câu chuyện, miêu tả làm hiện lên chú bé liên lạc nhanh nhẹn, hồn nhiên, yêu đời; nhờ đó cảm xúc yêu mến của nhà thơ thấm vào từng chi tiết.

Nêu những điểm cần lưu ý khi đọc một văn bản thơ.

Trả lời: Đọc to vài lần để cảm nhận vần, nhịp, số chữ mỗi dòng và nhận ra thể thơ; xác định ai đang nói trong bài và nói với ai; tìm những từ ngữ, hình ảnh nổi bật, biện pháp tu từ (so sánh, nhân hóa, điệp từ…) và tác dụng; chú ý yếu tố tự sự, miêu tả nếu có; nêu cảm xúc, thông điệp của bài và liên hệ với bản thân.

Dựa vào bảng sau, hãy chỉ ra tác dụng của các yếu tố trong văn bản thông tin (làm vào vở): sa-pô, đề mục, chữ in đậm, số thứ tự, dấu gạch đầu dòng.

Trả lời:

Nêu những điểm cần lưu ý khi đọc một văn bản truyện.

Trả lời: Xác định người kể chuyện và ngôi kể; tóm tắt các sự việc chính theo trình tự; tìm hiểu nhân vật qua ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, ý nghĩ và nhận xét của nhân vật khác; chú ý chi tiết tiêu biểu (như chiếc áo bông trong Gió lạnh đầu mùa, chiếc hộp diêm trong Tuổi thơ tôi); rút ra chủ đề, bài học và liên hệ với trải nghiệm của mình.

Việc trình bày ý kiến của mình về một hiện tượng trong cuộc sống hoặc văn học thuộc kiểu văn bản nào? a. Kể chuyện; b. Nghị luận.

Trả lời: Chọn b. Nghị luận. Người viết nêu ý kiến rồi dùng lí lẽ, bằng chứng để thuyết phục, như Học thầy, học bạn (hiện tượng đời sống) hay Bàn về nhân vật Thánh Gióng (văn học). Kể chuyện thì kể lại sự việc, không nhằm thuyết phục.

Hãy tóm tắt các bước trong quy trình nói.

Trả lời:

1. Chuẩn bị: xác định đề tài, mục đích nói, người nghe, thời gian và không gian nói; tìm tư liệu.
2. Tìm ý và lập dàn ý: ghi các ý chính theo trình tự mở đầu – nội dung chính – kết thúc; ghi ra phiếu những từ khóa.
3. Luyện tập và trình bày: tập nói trước gương hoặc trước bạn; khi nói thì rõ ràng, nhìn người nghe, kết hợp cử chỉ, nét mặt.
4. Trao đổi và đánh giá: lắng nghe câu hỏi, góp ý; trả lời lịch sự; tự nhận xét điều làm được và chưa được.

Chức năng của dấu chấm phẩy là gì? Chỉ ra công dụng của dấu chấm phẩy trong đoạn văn trích Tuổi thơ im lặng (Duy Khán) tả bữa cơm tối của nhà cái Bảng giữa sân.

Trả lời: Dấu chấm phẩy dùng để đánh dấu ranh giới giữa các vế của câu ghép có cấu tạo phức tạp, hoặc giữa các bộ phận trong một phép liệt kê phức tạp. Trong đoạn văn, dấu chấm phẩy ngăn cách các bộ phận liệt kê cùng mở đầu bằng trong: hương lúa mới, tiếng sáo diều, tiếng ve, tiếng chó sủa xa xa. Mỗi bộ phận là một cụm từ dài, có thành phần phụ, nên cần dấu chấm phẩy để người đọc nhận ra từng bộ phận rõ ràng hơn dấu phẩy; đồng thời tạo nhịp đọc chậm, khoan thai, hợp với không khí bình yên của bữa cơm làng quê.

Chỉ ra sự giống và khác nhau giữa từ đa nghĩa và từ đồng âm. Những từ in đậm sau, trường hợp nào là từ đa nghĩa, trường hợp nào là từ đồng âm? a. xuân (1) và xuân (2) trong câu thơ “Mùa xuân là Tết trồng cây / Làm cho đất nước càng ngày càng xuân” (Tết trồng cây, Hồ Chí Minh). b. tranh (1) trong câu về cụ Bơ-mơn mơ ước vẽ một bức tranh “kiệt tác” (Chiếc lá cuối cùng) và tranh (2) trong câu về những anh Cò cãi cọ vì tranh một mồi tép (Dế Mèn phiêu lưu kí). c. biển (1) trong “mặt biển mênh mông” (Cô Gió mất tên) và biển (2) trong “mênh mông biển lúa” (Việt Nam quê hương ta).

Trả lời:

Giống: đều là một hình thức âm thanh gắn với nhiều nghĩa. Khác: các nghĩa của từ đa nghĩa có liên hệ với nhau (từ nghĩa gốc sinh ra nghĩa chuyển); các nghĩa của từ đồng âm hoàn toàn không liên quan, thực chất là những từ khác nhau.

Lưu ý: cặp xuân và cặp biển dễ bị nhầm là đồng âm; cách thử là hỏi nghĩa (2) có “giống” nghĩa (1) ở điểm nào không. Đất nước “xuân” giống mùa xuân ở sự tươi mới; cánh đồng lúa giống biển ở sự mênh mông. Còn bức tranh và việc tranh giành thì chẳng giống nhau điểm nào.

Đọc các câu sau và trả lời câu hỏi: a. Tôi cần phải làm gì để ca phẫu thuật diễn ra suôn sẻ? b. Giai điệu này sẽ đưa bạn đến với cái nôi của nền văn minh nhân loại bằng những thanh âm đầy mê hoặc. c. Các di sản văn hoá góp phần giới thiệu hình ảnh quốc gia với bạn bè quốc tế. d. Hải cẩu không có vành tai và di chuyển khó khăn trên cạn, trong khi sư tử biển có vành tai nhỏ và chạy được khá nhanh. – Tìm từ thuần Việt có ý nghĩa tương đương với các từ được in đậm. – Theo em, nếu những từ Hán Việt trong những câu trên được thay bằng những từ thuần Việt tương đương thì ý nghĩa của các câu có thay đổi không? Hãy lí giải.

Trả lời:

• Từ tương đương: phẫu thuật – mổ; nhân loại – loài người; di sản – những gì ông cha để lại (không có một từ thuần Việt gọn tương đương); hải cẩu – chó biển.
• Nghĩa cơ bản không đổi nhưng sắc thái thay đổi: ca mổ nghe đời thường hơn ca phẫu thuật; nền văn minh loài người kém trang trọng hơn; câu c phải viết dài dòng vì không có từ thay thế ngắn gọn; chó biển ít người dùng, đặt cạnh sư tử biển lại dễ gây hiểu nhầm về loài vật. Từ Hán Việt trong các câu này mang sắc thái trang trọng, khoa học, phù hợp với nội dung; vì vậy giữ nguyên là hợp lí.

Em có suy nghĩ như thế nào về việc sử dụng tiếng Việt trong những trường hợp dưới đây? a. Khi nào làm xong, cậu nhớ phôn (phone) để báo cho tớ biết nhé! b. Bạn có sua (sure) rằng nó sẽ làm việc ấy? c. Bản đánh máy này mắc rất nhiều lỗi phông (font).

Trả lời:

• a, b: Dùng phôn, sua là không cần thiết, vì tiếng Việt đã có từ quen thuộc, rõ nghĩa: gọi điện, chắc chắn. Chen từ nước ngoài như vậy làm câu nói lai căng, người lớn tuổi hoặc người không biết tiếng Anh khó hiểu, làm tiếng Việt kém trong sáng.
• c: Phông (phông chữ) là từ mượn đã được dùng phổ biến trong tin học, chưa có từ thuần Việt ngắn gọn thay thế, nên dùng được. Có thể viết rõ hơn là lỗi phông chữ.
• Kết luận: chỉ mượn từ khi tiếng Việt chưa có từ tương đương; đã có thì ưu tiên dùng từ tiếng Việt.

Xác định công dụng của dấu ngoặc kép trong các câu sau (làm vào vở): 1. Câu trích Tuổi thơ tôi (Nguyễn Nhật Ánh) có lời thầy nói với Lợi đặt trong ngoặc kép. 2. Câu trích Cầu Long Biên – chứng nhân lịch sử (Thuý Lan) có cụm “dải lụa” đặt trong ngoặc kép. 3. Truyện “Gió lạnh đầu mùa” kể về cuộc sống của những đứa trẻ nơi phố chợ nghèo trong một ngày đầu đông.

Trả lời:

Việc lựa chọn cấu trúc câu có tác dụng như thế nào khi biểu đạt thông tin? So sánh sự khác nhau trong việc thể hiện nghĩa của văn bản trong từng cặp câu: a.1. Từ đằng xa tiến lại hai chú bé. / a.2. Từ đằng xa hai chú bé tiến lại. b.1. Cháu lại đi với mối thù thằng Tây mũi lõ, thằng Tây quần thừng đã làm một đời bà khổ. Khi thắng lợi trở về, chắc bà không còn nữa. (Nguyễn Văn Thạc) / b.2. … Chắc bà không còn nữa khi cháu thắng lợi trở về. c.1. Đám tang chú dế, bọn tôi đều có mặt, im lìm, buồn bã, trang nghiêm. (Nguyễn Nhật Ánh) / c.2. Đám tang chú dế, bọn tôi đều có mặt.

Trả lời: Cùng một nội dung, cách sắp xếp và mở rộng thành phần câu khác nhau sẽ làm thay đổi điểm nhấn, sắc thái và lượng thông tin.

• a: Cả hai câu đều nói hai chú bé đi lại gần. Câu a.1 đảo vị ngữ tiến lại lên trước chủ ngữ, người đọc thấy chuyển động trước rồi mới thấy ai: hai chú bé “hiện ra” từ xa, gợi hình ảnh như một cảnh quay. Câu a.2 theo trật tự thường, chỉ thông báo sự việc.
• b: Câu b.1 đặt trạng ngữ Khi thắng lợi trở về lên đầu, hướng sự chú ý vào ngày chiến thắng; nỗi buồn về bà đến sau như một sự chấp nhận lặng lẽ. Câu b.2 đặt ý bà không còn nữa lên trước, nỗi đau mất bà được nhấn mạnh hơn.
• c: Câu c.1 có thêm các từ im lìm, buồn bã, trang nghiêm, cho biết thái độ, cảm xúc của bọn trẻ trong đám tang; câu c.2 chỉ cho biết ai có mặt. Câu c.1 giàu thông tin và cảm xúc hơn.

Em hãy nêu đặc điểm và chức năng của đoạn văn và văn bản bằng cách điền vào bảng (kẻ vào vở).

Trả lời:

Hãy liệt kê một số phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ mà em biết. Nêu tác dụng của những phương tiện ấy.

Trả lời:

• Phương tiện gắn với người nói: nét mặt, ánh mắt, nụ cười, cử chỉ tay, tư thế, khoảng cách khi đứng nói, tốc độ và độ to nhỏ của giọng.
• Phương tiện trong văn bản: hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, biểu đồ, kí hiệu, màu sắc, cỡ chữ.
• Tác dụng: bổ sung, nhấn mạnh hoặc thay thế lời nói; bộc lộ thái độ, cảm xúc; giúp thông tin trực quan, dễ hiểu, dễ nhớ (ví dụ: biển báo giao thông chỉ dùng hình và màu mà ai cũng hiểu).