Ôn tập học kì I Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo (trang 131–135)

Nêu những điểm giống và khác nhau giữa truyền thuyết và truyện cổ tích theo gợi ý dưới đây (làm vào vở): bảng gồm hai cột Truyền thuyết, Cổ tích và hai dòng Điểm giống nhau, Điểm khác nhau.

Trả lời:

Dựa vào đặc điểm của thể thơ lục bát (thanh điệu, cách hiệp vần), hãy sắp xếp các tiếng trong, không, về vào chỗ trống trong câu ca dao:

Cần Thơ gạo trắng nước …
Ai đi đến đó lòng … muốn …
(Ca dao)

Trả lời:

Câu ca dao hoàn chỉnh:

Cần Thơ gạo trắng nước trong
Ai đi đến đó lòng không muốn về

Cách lập luận dựa vào luật lục bát:

• Chỗ trống ở câu sáu là tiếng thứ 6, phải mang thanh bằng và là chỗ gieo vần cho câu tám. Cả ba tiếng đều thanh bằng, nên phải xét tiếp vần.
• Tiếng thứ 6 của câu tám phải vần với tiếng thứ 6 của câu sáu. Chỉ có cặp trong – không cùng vần ong, vậy câu sáu điền trong, vị trí thứ 6 câu tám điền không.
• Tiếng còn lại về đứng cuối câu tám (tiếng thứ 8, thanh bằng). Tiếng này sẽ là chỗ hiệp vần với câu sáu tiếp theo nếu bài ca dao còn kéo dài.

Điền xong, câu thơ còn hợp nghĩa: gạo trắng, nước trong là hai thứ làm nên sự trù phú của Cần Thơ, khiến người đến rồi chẳng muốn rời đi.

Truyện đồng thoại có những đặc điểm gì?

Trả lời:

• Đối tượng: truyện viết cho thiếu nhi.
• Nhân vật: loài vật hoặc đồ vật, hiện tượng tự nhiên được nhân hóa, biết nói năng, suy nghĩ như người (Dế Mèn, Dế Choắt, chị Cốc trong Bài học đường đời đầu tiên; Chim Chích, Đá Cuội trong Giọt sương đêm; cô Gió trong Cô Gió mất tên).
• Hai lớp đặc điểm ở nhân vật: vừa giữ đặc tính của loài (dế ở hang, đào hang; chim bay, hót), vừa mang tính cách, tâm lí của con người (kiêu căng, ân hận, tốt bụng).
• Ý nghĩa: qua câu chuyện về loài vật, truyện gửi đến các em bài học về cách sống, cách cư xử, thường nhẹ nhàng và dễ nhớ.

Đặc điểm nào sau đây không phải là đặc điểm của thể loại hồi kí?
a. Kể lại những sự việc mà người viết tham dự hoặc chứng kiến trong quá khứ.
b. Sự việc thường được kể theo trình tự thời gian.
c. Cốt truyện thường xoay quanh công trạng, kì tích của nhân vật mà cộng đồng truyền tụng, tôn thờ.
d. Người kể chuyện ngôi thứ nhất trong văn bản thường là hình ảnh của tác giả.

Trả lời: Chọn c.

Chuyện chiến công phi thường của người anh hùng được cả cộng đồng thờ phụng là dấu hiệu của truyền thuyết (như Thánh Gióng). Hồi kí như Lao xao ngày hè (Duy Khán) hay Một năm ở Tiểu học (Nguyễn Hiến Lê) lại là chuyện đời thật của chính người viết: người kể xưng “tôi”, nhớ lại những gì mình đã trải qua và kể theo thứ tự thời gian, nên a, b, d đều đúng.

Viết (câu 5–8)

Hoàn thành sơ đồ theo mẫu sau để tóm tắt nội dung và ý nghĩa của từng bước trong quy trình viết: Quy trình viết – Bước 1, 2, 3, 4, mỗi bước ghi Hoạt động và Tác dụng.

Trả lời:

Ghép những thông tin về yêu cầu đối với bài văn tả cảnh sinh hoạt (cột A) với tác dụng của nó (cột B). Cột A: 1. Giới thiệu thời gian và địa điểm diễn ra cảnh sinh hoạt; 2. Tả lại cảnh sinh hoạt theo trình tự hợp lí (từ xa đến gần, từ bao quát đến cụ thể); 3. Thể hiện hoạt động của con người trong không gian, thời gian cụ thể; 4. Gợi tả quang cảnh, không khí chung và những chi tiết tiêu biểu của bức tranh sinh hoạt; 5. Sử dụng phù hợp các từ ngữ chỉ đặc điểm, tính chất, hoạt động; 6. Trình bày suy nghĩ, cảm nhận của người viết. Cột B: a. Giúp cho cảnh sinh hoạt trở nên xác định hơn; b. Giúp bài viết gợi được sự đồng cảm ở người đọc; c. Giúp người đọc hình dung rõ ràng, cụ thể hơn về hoạt động; d. Giúp người đọc dễ dàng theo dõi hoạt động được miêu tả; đ. Giúp người đọc hình dung được quang cảnh chung và điểm nổi bật của cảnh; e. Giúp người đọc có cái nhìn vừa bao quát vừa cụ thể về cảnh được tả.

Trả lời:

Trong bảng sau những đặc điểm nào thuộc về nội dung, đặc điểm nào thuộc về hình thức của đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ lục bát (làm vào vở)? Các đặc điểm: sử dụng ngôi thứ nhất để chia sẻ cảm xúc; đoạn văn thường do nhiều câu tạo thành, được đánh dấu từ chỗ viết hoa lùi vào đầu dòng và kết thúc bằng dấu câu dùng để ngắt đoạn; có một câu chủ đề (ở đầu hoặc cuối đoạn) nêu nội dung khái quát toàn đoạn; mở đoạn: giới thiệu chung về bài thơ (nhan đề, tác giả, chủ đề, cảm xúc chung); thân đoạn: trình bày trọn vẹn cảm xúc của người viết về nội dung, nghệ thuật bài thơ và nêu dẫn chứng cụ thể; kết đoạn: khẳng định lại cảm xúc về ý nghĩa của bài thơ đối với bản thân.

Trả lời:

Ba dòng đầu nói về cách trình bày (ngôi kể, dấu hiệu nhận biết đoạn văn, vị trí câu chủ đề) nên thuộc hình thức. Ba dòng sau nói mỗi phần của đoạn phải viết gì, nên thuộc nội dung. Một số sách giải xếp dòng ngôi thứ nhất vào nội dung; em nên trình bày theo cách thầy cô hướng dẫn trên lớp, miễn giải thích được lí do.

Dùng mẫu sơ đồ sau để chỉ ra điểm giống và khác nhau giữa kiểu bài kể lại một truyện cổ tích với kiểu bài kể lại một trải nghiệm của bản thân (sơ đồ hai vòng tròn giao nhau, phần giao là điểm giống nhau).

Trả lời: Có thể chép thành sơ đồ hai vòng tròn với nội dung như bảng sau.

Muốn xem cách kể lại một truyện cổ tích bằng lời văn của mình, tham khảo kể lại truyện Sọ Dừa; dàn ý và bài mẫu kiểu bài trải nghiệm có ở Viết bài văn kể lại một trải nghiệm của em.

Nói và nghe (câu 9)

Vì sao trước khi nói hoặc trình bày một vấn đề, ta cần trả lời những câu hỏi sau: Người nghe là ai? Mục đích nói là gì? Nội dung nói là gì? Thời gian nói bao lâu? Vấn đề sẽ được trình bày ở đâu?

Trả lời:

Trả lời đủ năm câu là bước chuẩn bị của bài nói, giống như bước 1 trong quy trình viết. Khi đã rõ những điều ấy, em tự tin hơn và người nghe dễ theo dõi hơn. Các bài nói ở học kì I (thảo luận nhóm về một vấn đề cần giải pháp thống nhất, kể lại truyện cổ tích, trình bày cảm xúc về bài thơ lục bát, kể trải nghiệm, trình bày về một cảnh sinh hoạt) đều cần bước này.

Tiếng Việt (câu 10–16)

Em hãy hoàn thành sơ đồ sau (làm vào vở): Từ tiếng Việt phân loại theo cấu tạo – Từ đơn, Từ phức (Từ ghép, Từ láy); mỗi loại ghi đặc điểm cấu tạo và ví dụ.

Trả lời:

Đọc đoạn văn sau và thực hiện yêu cầu:

Cái chàng Dế Choắt, người gầy gò và dài lêu nghêu như một gã nghiện thuốc phiện. Đã thanh niên rồi mà cánh chỉ ngắn củn đến giữa lưng, hở cả mạng sườn như người cởi trần mặc áo gi-lê. Đôi càng bè bè, nặng nề, trông đến xấu. Râu ria gì mà cụt có một mẩu, mà mặt mũi thì lúc nào cũng ngẩn ngẩn ngơ ngơ.
(Tô Hoài, Bài học đường đời đầu tiên)

a. Tìm các từ đơn có trong câu “Đã thanh niên rồi mà cánh chỉ ngắn củn đến giữa lưng, hở cả mạng sườn như người cởi trần mặc áo gi-lê”.
b. Tìm các từ ghép và các từ láy có trong đoạn văn. Phân tích tác dụng của việc sử dụng từ láy trong đoạn văn trên.
c. Những từ như “râu ria”, “mặt mũi” có phải là từ láy không? Vì sao?

Trả lời:

a. Các từ đơn trong câu (xếp theo nhóm cho dễ nhớ): danh từ cánh, lưng, người, áo; động từ hở, mặc; các từ còn lại đã, rồi, mà, chỉ, đến, giữa, cả, như. Những từ còn lại là từ phức: thanh niên, ngắn củn, mạng sườn, cởi trần; gi-lê là từ mượn tiếng Pháp, viết có gạch nối.

b. Phân loại từ phức trong đoạn:

Tác dụng của từ láy: mỗi từ láy vẽ thêm một nét trong bức chân dung. Gầy gò, lêu nghêu cho thấy thân hình ốm yếu, cao mà không cân đối; bè bè, nặng nề làm đôi càng hiện ra thô kệch, chậm chạp; ngẩn ngẩn ngơ ngơ tả gương mặt thiếu nhanh nhẹn. Nhờ vậy, chỉ trong bốn câu, người đọc đã hình dung rõ một chú dế ốm yếu, đáng thương. Bức chân dung ấy được nhìn qua con mắt của Dế Mèn, nên các từ láy còn để lộ thái độ coi thường của Mèn với người hàng xóm.

c. Cả hai đều là từ ghép, không phải từ láy. Tuy hai tiếng có âm đầu giống nhau (r – r, m – m), nhưng tiếng nào cũng có nghĩa riêng (râu và ria, mặt và mũi đều chỉ bộ phận trên khuôn mặt). Hai tiếng ghép với nhau theo quan hệ về nghĩa, sự trùng âm đầu chỉ là ngẫu nhiên.

Các thành phần chính trong câu thường được mở rộng bằng cách nào? Hiệu quả của việc mở rộng ấy là gì? Mở rộng các câu sau và cho biết cách thức mở rộng: a. Trời mưa. b. Gió thổi. c. Nó đang đọc sách. d. Xuân về.

Trả lời:

Chủ ngữ và vị ngữ thường được mở rộng bằng cụm từ: chủ ngữ là một danh từ có thể mở rộng thành cụm danh từ; vị ngữ là động từ, tính từ có thể mở rộng thành cụm động từ, cụm tính từ. Câu mở rộng cung cấp nhiều thông tin hơn (thời gian, mức độ, đặc điểm, đối tượng), nhờ đó diễn đạt cụ thể, sinh động hơn.

Để lựa chọn từ ngữ phù hợp với việc thể hiện nghĩa của văn bản, người viết (nói) cần thực hiện những thao tác gì? Chọn từ thích hợp để điền vào chỗ trống trong những câu sau và giải thích lí do lựa chọn: a. Các đội thổi cơm đan xen nhau uốn lượn trên sân đình trong sự cổ vũ… (nồng nhiệt/ nhiệt tình) của người xem. b. Nhút nhát là… (nhược điểm/ khuyết điểm) vốn có của cậu ấy. c. Ông ấy đang miệt mài… (nặn/ tạc/ khắc) một pho tượng bằng đá.

Trả lời:

Thao tác lựa chọn từ ngữ: (1) xác định rõ nghĩa mình muốn diễn đạt; (2) huy động các từ đồng nghĩa, gần nghĩa có thể dùng; (3) so sánh sắc thái nghĩa của chúng và cách chúng kết hợp với các từ xung quanh; (4) chọn từ đúng nghĩa, hợp ngữ cảnh nhất rồi đọc lại cả câu để kiểm tra.

Dùng mẫu sơ đồ sau để chỉ ra điểm giống và khác nhau giữa ẩn dụ và hoán dụ (sơ đồ hai vòng tròn giao nhau).

Trả lời:

Mẹo phân biệt: thử nói thành câu so sánh. Nếu nói được “A giống như B” thì là ẩn dụ (hoa lựu như lửa). Nếu chỉ nói được rằng A gắn với B, là một phần hay dấu hiệu của B, thì là hoán dụ.

Xác định ẩn dụ và hoán dụ trong những ví dụ sau: a. Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi / Mặt trời của mẹ em nằm trên lưng. (Nguyễn Khoa Điềm); b. Dưới trăng quyên đã gọi hè / Đầu tường lửa lựu lập loè đơm bông. (Nguyễn Du, Truyện Kiều); c. Nhớ đôi dép cũ nặng công ơn / Yêu Bác lòng ta trong sáng hơn. (Tố Hữu, Bác ơi!)

Trả lời:

Tìm trạng ngữ trong đoạn văn sau và chỉ ra chức năng của chúng:

Thuở ấy, giặc Minh đặt ách đô hộ ở nước Nam. Chúng coi dân ta như cỏ rác, làm nhiều điều bạo ngược khiến cho thiên hạ căm giận chúng đến tận xương tuỷ. Bấy giờ, ở vùng Lam Sơn, nghĩa quân đã nổi dậy chống lại chúng, nhưng buổi đầu thế lực còn non yếu nên nhiều lần nghĩa quân bị thua. Thấy vậy, đức Long Quân quyết định cho nghĩa quân mượn thanh gươm thần để họ giết giặc.
(Theo Nguyễn Đổng Chi, Sự tích Hồ Gươm)

Trả lời:

Lưu ý: cụm để họ giết giặc ở cuối câu chỉ mục đích nhưng đứng sau động từ và gắn chặt với vị ngữ cho nghĩa quân mượn thanh gươm thần, nên không phải trạng ngữ của câu. Khi làm bài, trạng ngữ thường đứng đầu câu (hoặc đầu vế câu) và ngăn cách bằng dấu phẩy.