Soạn bài Lễ cúng thần lúa của người Chơ-ro Chân trời sáng tạo

Cây lúa có vai trò đặc biệt quan trọng đối với đời sống người Việt Nam:

• Về vật chất: lúa cho hạt gạo – nguồn lương thực chính trong bữa ăn hằng ngày; gạo còn làm ra nhiều món ăn, loại bánh (bánh chưng, bánh giầy, bún, phở, cốm…); rơm rạ, cám, trấu dùng trong chăn nuôi, làm chất đốt, phân bón; lúa gạo còn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, mang lại thu nhập cho người nông dân và đất nước.
• Về tinh thần: cây lúa là biểu tượng của nền văn minh lúa nước, gắn với phong tục thờ cúng tổ tiên, các lễ hội nông nghiệp; hình ảnh cánh đồng lúa, hạt gạo đã đi vào ca dao, thơ ca, nhạc họa như một biểu tượng của làng quê Việt Nam.

LỄ HỘI VUA HÙNG DẠY DÂN CẤY LÚA

Ngày 19-2 (15 tháng Giêng năm Kỷ Hợi), tại đàn Tịch Điền, phường Minh Nông, TP Việt Trì, Phú Thọ đã diễn ra Lễ hội Vua Hùng dạy dân cấy lúa. Lễ hội này được phục dựng nhằm tri ân công lao to lớn của các Vua Hùng đã có công khai sáng nghề nông trong buổi đầu dựng nước.

Lễ hội Vua Hùng dạy dân cấy lúa gồm hai phần, trong đó, phần lễ là các nghi thức như: Cáo yết, cúng Thần Nông, Tế lễ đã tái hiện đầy đủ các nghi thức Vua Hùng dạy dân cấy lúa trang nghiêm, đậm bản sắc.

Sau phần lễ, phần hội được tiến hành bằng hoạt động thi cấy lúa của các đội và các trò chơi dân gian với sự tham gia đông đảo của người dân và du khách thập phương. Lễ hội mang tính đặc trưng, tiêu biểu khởi thủy của nghề trồng lúa nước Việt Nam gắn liền với thời đại Hùng Vương.

Truyền thuyết Hùng Vương kể rằng, xưa kia nhân dân chưa biết cày, cấy để làm ra thóc, gạo mà chỉ sống dựa vào rễ cây, rau dại, thịt thú rừng. Thấy vùng ven sông này sau mỗi lần nước dâng, đất đai được phù sa bồi thêm màu mỡ, Vua Hùng mới gọi dân đến để dạy cách đắp bờ giữ nước. Một hôm, các con gái Vua Hùng theo dân đi đánh cá bên sông, thấy chim từng đàn bay lượn khắp bãi, chợt có một con chim thả bông lúa rơi trên mái tóc một Mị nương. Nàng đem bông lúa về trình với cha. Vua Hùng bấy giờ cho là điềm lành, liền bảo các Mị nương ra bãi tuốt các bông lúa đó đem về.

Mùa xuân, vua cùng con dân đem các hạt ra đồng. Vua xuống bãi, lấy que nhọn chọc lỗ để tra hạt. Khi mạ lên, dân không biết cấy trồng nên Vua Hùng đã nhổ mạ lên, đem tới những trà ruộng, lội xuống cấy cho dân xem. Các Mị nương và nhân dân thấy vậy cũng làm theo.

Cây nêu trong lễ cúng thần lúa được làm bằng vật liệu: Làm từ cây vàng nghệ, thân buộc lá dứa. Ngọn của cây nêu có hình bông lúa lớn, phía trên gắn chùm lúa nhiều hạt và bốn tia tỏa ra bốn hướng: hai tia gắn lông chim chèo bẻo (biểu tượng cho sự mạnh mẽ khôn ngoan); hai tia gắn lông gà (biểu tượng cho sự sung túc của gia chủ).

Dấu hiệu cho thấy văn bản Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro là văn bản thông tin là:

• Văn bản đã chuyển tải đến cho người đọc thông tin tin cậy, xác thực (người thực, việc thực – người Chơ-ro cúng thần lúa).
• Văn bản được trình bày bằng chữ viết kết hợp với các phương thức khác như: hình ảnh.

Theo em, văn bản này được viết nhằm mục đích:

Giới thiệu cho mọi người biết về giá trị văn hóa và ý nghĩa việc Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro.

Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro gồm những hoạt động:

• Lễ cúng thần lúa bắt đầu bằng việc làm cây nêu.
• Phụ nữ Chơ-ro đi rước hồn lúa.
• Lễ cúng bắt đầu vào buổi trưa, sau khi mọi công việc chuẩn bị được hoàn tất.
• Già làng hoặc chủ nhà đảm trách việc đọc lời khấn.
• Trong suốt quá trình làm lễ, khi tiếp chuyện với thần linh và khi khấn vái đều có nhạc đệm dàn cồng chiêng.
• Khi cúng xong, mọi người trở lại sàn nhà chính để dự tiệc.
• Trong thời gian dự tiệc, mọi người vừa ăn uống vui vẻ, vừa nhảy múa, ca hát trong âm thanh trầm bổng, dặt dìu của dàn cồng chiêng.

Các hoạt động ấy được liệt kê theo trình tự: sự kiện xảy ra theo thứ tự từ trước đến sau, từ mở đầu đến diễn biến và kết thúc,…

Khi cúng xong, mọi người trở lên nhà sàn chính để dự tiệc. Mở đầu buổi tiệc, theo truyền thống mẫu hệ, người phụ nữ lớn tuổi nhất trong gia đình sẽ uống li rượu đầu tiên, sau đó mới mời khách theo thứ bậc tuổi tác. Trong thời gian dự tiệc, mọi người vừa ăn uống vui vẻ, vừa nhảy múa, ca hát trong âm thanh trầm bổng, dặt dìu của dàn cồng chiêng và nhiều nhạc cụ dân tộc khác như đàn tre, kèn môi, kèn lúa,… Thật tưng bừng, náo nhiệt.

Gợi ý

• Câu tường thuật sự kiện: Khi cúng xong, mọi người trở lên nhà sàn chính để dự tiệc. Mở đầu buổi tiệc, theo truyền thống mẫu hệ, người phụ nữ lớn tuổi nhất trong gia đình sẽ uống li rượu đầu tiên, sau đó mới mời khách theo thứ bậc, tuổi tác.
• Câu miêu tả sự kiện: Trong thời gian dự tiệc, mọi người vừa ăn uống vui vẻ, vừa nhảy múa ca hát trong âm thanh trầm bổng, dặt dìu của dàn cồng chiêng và nhiều nhạc cụ dân tộc khác như đàn tre, kèn môi, kèn lúa,…
• Câu thể hiện cảm xúc của người viết: Thật tưng bừng, náo nhiệt.

Văn bản Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro là văn bản thuyết minh thuật lại một sự kiện vì: người viết thuyết minh (trình bày, miêu tả, kể lại) một sự kiện lễ cúng Thần Lúa. Đây là một truyền thống văn hóa đẹp của người Chơ-ro. Trong văn bản, người viết thường sử dụng hình ảnh và nhiều câu trần thuật với trạng ngữ chỉ thời gian, nơi chốn; thông tin thường được trình bày theo trật tự thời gian hoặc mối quan hệ nguyên nhân – kết quả.

Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro tổ chức với mục đích tạ ơn thần lúa đã ban phúc cho gia đình một mùa bội thu. Đây là lễ hội mang một nét sinh hoạt văn hóa rất độc đáo, góp phần làm đa dạng di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng các tộc. Lễ hội là dịp tổ chức ăn mừng mùa thu hoạch đã qua và chuẩn bị cho mùa vụ tới đồng thời thể hiện cách ứng xử của người Chơ-ro với thần linh, tổ tiên, môi trường tự nhiên và cộng đồng. Qua đó, ta thấy sự trân trọng, nâng niu cây lúa cũng như ý thức gìn giữ, bảo vệ thiên nhiên của con người.