Ngụy biện là gì? Các kiểu ngụy biện hay gặp, ví dụ và bài tập

Ngụy biện là cố ý dùng những lí lẽ nghe qua có vẻ chặt chẽ nhưng thật ra sai, để dẫn người nghe tới một kết luận không đúng sự thật hoặc để thắng một cuộc cãi. Nói “ngụy biện nghĩa là gì” theo cách dễ nhớ nhất: lí lẽ giả dạng thành lí lẽ thật. Tiếng Anh gọi lỗi lập luận này là fallacy.

Nghĩa ngắn	Dùng lí lẽ bề ngoài hợp lí nhưng sai về bản chất để bảo vệ một kết luận sai
Gốc từ	Hán Việt: ngụy 偽 (giả, dối) + biện 辯 (tranh luận, biện bác)
Thuộc	Lỗi lập luận, thuộc logic học; gặp nhiều khi học và viết văn nghị luận
Dấu hiệu nhận biết	Kết luận không thật sự rút ra từ lí lẽ; tranh luận bị lái sang người nói, sang cảm xúc hoặc sang chuyện khác
Tiếng Anh	fallacy (lỗi lập luận); sophistry (lối lí sự xảo trá)

Ngụy biện: lí lẽ đeo mặt nạ

Chữ ngụy (偽) gồm bộ nhân 亻 ghép với chữ 為, nghĩa gốc là làm giả, giả vờ; nó cũng là chữ trong ngụy trang, ngụy tạo, ngụy quân tử. Chữ biện (辯) là tranh luận, cãi lẽ, như trong hùng biện, biện bác. Đặt cạnh nhau, hai chữ vẽ ra đúng một hình ảnh: cuộc tranh luận mặc áo giả.

Từ điển tiếng Việt xếp ngụy biện là động từ: cố ý đưa ra lí lẽ có vẻ đúng mà thật ra sai để rút ra kết luận trái sự thật, như trong cụm ngụy biện cho hành vi sai trái của mình. Wiktionary tiếng Việt diễn đạt theo hướng cách tranh luận: lập luận tưởng vững nhưng thực ra vô căn cứ. Cả hai cách giảng gặp nhau ở chỗ cái sai không nằm lộ ra ngoài, nó được bọc trong một vỏ ngoài trông rất lô-gích.

Trong logic học, việc lập danh mục các kiểu lập luận sai đã có từ thời Hy Lạp cổ: Aristotle bàn riêng về chúng trong sách Bác bỏ ngụy biện (Sophistical Refutations). Ở trường phổ thông, khái niệm này đi cùng bài học về lí lẽ và bằng chứng trong văn nghị luận: một lí lẽ tốt phải đúng và phải thật sự dẫn tới ý kiến cần chứng minh.

Một điểm hay bị bỏ qua: nhiều tài liệu dùng ngụy biện cho cả lỗi vô tình lẫn cố ý. Khi muốn tách bạch, một số tài liệu gọi lập luận sai do nghĩ chưa tới là ngộ biện (ngộ: lầm), còn chữ ngụy biện dành cho trường hợp biết sai mà vẫn nói.

Người dùng mưu mẹo lẫn lí lẽ gian để lừa người khác còn bị gọi là kẻ trí trá, một từ Hán Việt ít gặp mà sắc nghĩa.

Tám kiểu ngụy biện hay gặp nhất

Các nhà logic học đã đặt tên cho vài chục kiểu. Bảng dưới chỉ giữ những kiểu học sinh và người đọc báo gặp thường xuyên.

Kiểu	Mẹo của người nói	Ví dụ
Công kích cá nhân (ad hominem)	Chê người nói thay vì xét điều họ nói	“Điểm văn của cậu có cao đâu mà góp ý bài tớ.”
Người rơm (straw man)	Bóp méo ý đối phương thành một ý yếu hơn rồi đánh vào đó	Bạn đề nghị bớt bài tập về nhà, người kia đáp: “Vậy là cậu muốn học sinh khỏi học à?”
Số đông	Lấy chuyện nhiều người làm để chứng minh là đúng	“Cả lớp đều chép mạng, mình chép thì có sao.”
Dựa vào uy tín sai chỗ	Dẫn lời người nổi tiếng ở lĩnh vực họ không chuyên	Một ca sĩ quảng cáo thuốc bổ “chữa được mọi bệnh”
Khái quát vội vàng	Từ một hai trường hợp suy ra cho tất cả	“Gặp hai người bán hàng gắt gỏng, thế là người vùng ấy khó tính hết.”
Song đề giả	Chỉ đưa ra hai lựa chọn trong khi còn nhiều cách khác	“Không đi học thêm thì chắc chắn thi trượt.”
Dốc trượt	Dựng một chuỗi hậu quả ngày càng tệ mà không có căn cứ	“Cho con chơi game nửa tiếng, rồi nó bỏ học, rồi hỏng cả đời.”
Lập luận vòng quanh	Lấy chính kết luận làm lí do	“Sách này đáng tin vì trong sách viết như thế.”

Tên gọi tiếng Việt của các kiểu này chưa thống nhất giữa các sách; khi làm bài, mô tả đúng cái sai quan trọng hơn gọi đúng tên.

Một kiểu nữa tuy không nằm trong danh sách mà cũng rất hay gặp là lỗi đánh tráo khái niệm, khi cùng một từ bị ngầm đổi nghĩa ngay giữa cuộc tranh luận.

Bốn dấu hiệu để nhận ra một câu ngụy biện

1. Câu trả lời đổi đối tượng. Đang bàn một ý kiến, người nói chuyển sang chê tuổi, nghề, quê quán hay quá khứ của người đưa ra ý kiến đó.
2. Kết luận to hơn bằng chứng. Một ví dụ, một tin đồn, một lời truyền miệng mà dẫn tới “tất cả”, “luôn luôn”, “chắc chắn”.
3. Thiếu hẳn một lựa chọn. Thấy câu “hoặc là… hoặc là…” thì thử hỏi: còn cách thứ ba không?
4. Cảm xúc thay cho lí lẽ. Lời lẽ đánh vào nỗi sợ, lòng thương hoặc sự xấu hổ, còn phần chứng minh thì mỏng.

Một mẹo thử nhanh: viết lại lập luận thành hai vế “vì… nên…”. Nếu vế “vì” đúng mà vế “nên” vẫn không chắc đúng, đó là chỗ để soi. Đây cũng là thao tác cơ bản khi rèn tư duy phản biện.

Muốn soi ra chỗ sai, trước hết nên nắm một lập luận chặt chẽ đứng vững nhờ những gì: lí lẽ, bằng chứng và trình tự dẫn tới kết luận.

Chó sói, thầy đồ dốt và cái lí của kẻ mạnh

Chó sói buộc tội cừu non

Trong truyện ngụ ngôn Sói và cừu non của La Fontaine, sói đói bắt gặp cừu con đang uống nước. Nó kết tội cừu làm đục nước của nó, dù cừu đứng phía dưới dòng. Bị cãi lại, sói đổi tội: năm ngoái mày nói xấu tao. Cừu đáp hồi ấy mình chưa ra đời; sói bảo vậy thì là anh mày; cừu không có anh, sói bảo thì là họ hàng nhà mày. Mỗi lần lí lẽ bị bẻ gãy, sói không bỏ kết luận mà chỉ thay lí do. Đó là dấu hiệu rõ nhất của ngụy biện: kết luận có trước, lí lẽ được bịa ra sau để chống đỡ cho nó.

Thầy đồ lí sự “tam đại con gà”

Truyện cười Tam đại con gà kể một anh học trò dốt đi dạy, gặp chữ “kê” (gà) không biết bèn đọc liều là “dủ dỉ là con dù dì”. Khi bố học trò vặn hỏi, thầy không nhận dốt mà bịa ra cả một phả hệ: dủ dỉ là chị con công, con công lại là ông con gà, nên thầy dạy kĩ đến tận ba đời. Lí lẽ nghe như có thứ bậc, có liên hệ hẳn hoi, nhưng mọi mắt xích đều do thầy tự đặt. Tiếng cười bật ra đúng ở chỗ người nghe nhìn thấu lớp áo lí lẽ ấy. Nếu cần ôn lại cốt truyện và các câu hỏi đọc hiểu, xem phần soạn truyện cười Tam đại con gà.

Ngụy biện, ngộ biện và hùng biện

Từ	Nghĩa	Thái độ của người nói
Ngụy biện	Lí lẽ sai được trình bày như lí lẽ đúng	Thường biết mà vẫn dùng, nhằm thắng hoặc chạy tội
Ngộ biện	Lập luận sai do nhầm lẫn	Không cố ý, sửa được khi được chỉ ra
Hùng biện	Nói lưu loát, có sức thuyết phục	Trung tính hoặc khen; có thể đúng hoặc sai về nội dung
Phản biện	Xem xét, chỉ ra chỗ chưa đúng của một ý kiến bằng lí lẽ	Xây dựng, hướng tới sự thật

Nói hay không có nghĩa là nói đúng. Một người giỏi hùng biện vẫn có thể ngụy biện, và chính vì nói hay nên lỗi càng khó thấy.

Luyện nhận diện: năm tình huống có đáp án

Ngụy biện trong bài văn, trên mạng và trong tiếng Anh

Ngụy biện tiếng Anh là gì?

Từ thường dùng nhất là fallacy (hoặc logical fallacy), chỉ lỗi lập luận nói chung. Khi muốn nhấn vào lối lí sự xảo trá, cố ý đánh lừa, tiếng Anh dùng sophistry.

Người hay ngụy biện thường có biểu hiện gì?

Họ ít khi nhận sai, mỗi lần bị chỉ ra lại tìm một lí do mới; hay đổi chủ đề hoặc quay sang chê người góp ý. Gặp người như vậy, cứ bình tĩnh kéo câu chuyện về đúng vấn đề và đề nghị họ đưa bằng chứng.

Viết văn nghị luận làm sao để không bị ngụy biện?

Mỗi luận điểm cần lí lẽ đúng và bằng chứng xác thực, không lấy một ví dụ đơn lẻ để kết luận cho mọi trường hợp. Khi bác bỏ ý kiến trái chiều, hãy bác chính ý kiến đó chứ không bác người nêu ra nó.

Ngụy biện có phải là nói dối không?

Không hẳn. Người nói dối đưa ra thông tin sai; người ngụy biện có thể dùng toàn chuyện có thật nhưng xâu chuỗi sai để đi tới kết luận sai. Ví dụ “Tối qua mất điện nên cô không được trừ điểm em”: mất điện có thật, cái sai nằm ở chữ “nên”.