Sói và cừu non là truyện ngụ ngôn của La Fontaine dựa trên một truyện cổ của Aesop; bản dịch cũ gọi là Con chó sói với con chiên con. Bài viết chép nguyên văn bản dịch văn xuôi năm 1886 của Trương Minh Ký, có chú thích từ cổ, kèm phần phân tích ý nghĩa, nguồn gốc và các bài học liên quan trong sách giáo khoa.
Truyện Sói và cừu non
Cái lẽ của kẻ mạnh hơn nói ra thì là hơn luôn: ta dẫn chứng lời ấy ra đây.
Con chiên con kia uống trong chỗ đàng nước trong. Con chó sói chưa lót lòng ở đâu đến kiếm chác ăn, đói nên mới tới đó. Nổi thần hung lên mà rằng: “Làm sao mi cả gan làm đục cái nước tao uống. Phải phạt mi, vì chẳng biết kiêng nể ai hết. — Chiên con thưa rằng: Chường cụ, xin bớt thạnh nộ, suy đi xét lại mà coi, tôi uống trong chỗ đàng nước thân dưới cụ hơn hai mươi bước; Bởi vậy cho nên chẳng lẽ tôi làm đục cái nước cụ uống đó cho được. — Con thú dữ đáp rằng: Mi vậy đục, còn không! Lại tao có hay dặn rằng: Năm ngoái mi có nói hành tao. — Chiên con thưa rằng: Tôi nói làm sao mà lúc đó tôi chưa có sanh ra. Bây giờ đây hãy còn bú mẹ tôi. — Nếu chẳng phải là mi, vậy thì là anh mi. — Tôi không có anh em nào hết. — Vậy thì người bà con với mi đó. Vì mấy thuở mà bây dung tao, đứa chăn bây, chó dữ bây. Họ nói với tao làm như vậy: tao phải báo cừu.” Đó rồi chó sói rinh nó đem vào rừng, ních thịt phứt đi, chẳng để nài thưa điều chi nữa. Già đòn, non lẽ. (Lý bất cập thế.)
Theo La Fontaine, Trương Minh Ký dịch, Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ (Sài Gòn, 1886)
Chú thích:
- Chiên: cừu. Đàng nước: dòng nước. Chưa lót lòng: chưa ăn gì.
- Nổi thần hung: nổi cơn hung dữ. Chường cụ: thưa cụ (cách nói xưa). Thạnh nộ: thịnh nộ, giận dữ.
- Thân dưới: ở phía dưới, xuôi dòng. Nói hành: nói xấu sau lưng. Sanh: sinh.
- Bây dung tao: chúng bay tha cho tao. Đứa chăn bây, chó dữ bây: người chăn cừu và chó giữ đàn của chúng bay. Báo cừu: báo thù.
- Rinh: tha, mang đi. Ních thịt phứt đi: ăn ngấu nghiến cho xong. Nài thưa: kêu xin, phân trần.
- Già đòn, non lẽ: mạnh về đòn roi mà yếu về lí lẽ, kẻ đuối lí thì dùng sức. Lý bất cập thế (chữ Hán): lẽ phải không bằng thế lực.
Ý nghĩa truyện Sói và cừu non
Một phiên xử mà bản án có sẵn
Sói đến bờ suối không phải để uống nước mà để kiếm bữa ăn. Nó cần một cái cớ, nên lần lượt đưa ra ba lời buộc tội: cừu làm đục nước, năm ngoái cừu nói xấu nó, rồi anh em hoặc họ hàng của cừu đã làm điều đó. Lời buộc tội nào bị bác bỏ thì sói đổi sang lời khác, cho tới khi chẳng còn gì để nói và nó cứ thế lôi cừu vào rừng. Người đọc nhận ra phiên xử chỉ là màn che: phán quyết đã có từ lúc sói nhìn thấy con mồi.
Có lí mà vẫn thua
Cừu non trả lời rất mạch lạc: nó đứng phía dưới dòng nước cách hơn hai mươi bước, năm ngoái nó chưa ra đời, nó cũng không có anh em. Xét về lẽ, cừu thắng trọn. Thế nhưng câu mở đầu của truyện đã báo trước kết cục: “Cái lẽ của kẻ mạnh hơn nói ra thì là hơn luôn”. Truyện không dạy rằng cứ có lí là thắng; nó vạch ra một thực tế phũ phàng ở nơi không có luật lệ bảo vệ kẻ yếu, và qua đó lên án thói cậy mạnh hiếp yếu.
Lời kết được Việt hóa
Trương Minh Ký không chỉ dịch mà còn khép truyện bằng câu tục ngữ “Già đòn, non lẽ” và bốn chữ Hán “Lý bất cập thế”. Cách làm ấy đưa câu chuyện Pháp về gần lối nói của người Việt cuối thế kỷ XIX: ai đuối lí thì dựa vào sức, và lẽ phải nhiều khi thua thế lực.
Liên hệ hôm nay
Kẻ bắt nạt trong lớp học hay trên mạng cũng thường hành xử như con sói: tìm mọi cớ để biến việc ức hiếp thành “trừng phạt”. Bài học không phải là im lặng chịu đựng, mà là hiểu rằng tranh cãi tay đôi với kẻ đã quyết làm hại mình thường vô ích; người yếu thế cần được tập thể, thầy cô, cha mẹ và luật lệ đứng về phía mình.
Nguồn gốc truyện Sói và cừu non
Truyện có trong kho ngụ ngôn Aesop, mang số 155 trong bảng phân loại của Ben Edwin Perry. Bản Aesop qua lời dịch tiếng Anh của Townsend để sói buộc tội cừu xúc phạm nó năm ngoái, ăn cỏ trên bãi của nó và uống nước giếng của nó; cừu đáp rằng năm ngoái nó chưa sinh ra, chưa hề nếm cỏ và vẫn còn bú mẹ. Nhà thơ La-tinh Phaedrus (thế kỷ I) kể truyện với chi tiết sói đứng đầu nguồn, cừu ở cuối dòng, và chi tiết này được La Fontaine giữ lại.
La Fontaine đặt truyện ở quyển I tập Fables (1668), bài số X, mở đầu bằng câu “La raison du plus fort est toujours la meilleure”, được Trương Minh Ký dịch thành câu đầu tiên của bản trên. Bản dịch nằm trong tập Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ (1886) gồm 150 bài ngụ ngôn La Fontaine dịch ra văn xuôi. Người dịch Trương Minh Ký (1855–1900) là học trò của Trương Vĩnh Ký. Văn bản được giữ nguyên chính tả theo bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt, kể cả cách để cả cuộc đối thoại trong một cặp ngoặc kép, ngăn các lượt lời bằng gạch ngang.
Truyện Sói và cừu non trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, tập một – Bài 2 “Bài học cuộc sống”: văn bản “Những tình huống hiểm nghèo” gồm Hai người bạn đồng hành và con gấu (Ê-dốp) và Chó sói và chiên con (La Phông-ten, bản dịch thơ). Cùng bài học còn có Thầy bói xem voi và Ếch ngồi đáy giếng.
- Ngữ văn 9, tập hai (chương trình cũ) – văn bản nghị luận “Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của La Phông-ten” của H. Ten, so sánh hai con vật trong thơ La Fontaine với trang viết của nhà khoa học Buy-phông.
- Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức, tập một – Bài 25 “Ôn tập và kể chuyện”: phần kể chuyện theo tranh mang tên “Chó sói và cừu non”, nhưng diễn biến khác: cừu non nghĩ cách thoát khỏi sói. Xem lời giải Bài 25 Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức.
Những truyện ngụ ngôn khác có chó sói trên site: Chó nhà và chó sói, Sói và Dê, cùng truyện Aesop Chú bé chăn cừu.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Sói và cừu non là của ai?
Truyện có từ kho ngụ ngôn Aesop; bản nổi tiếng nhất là bài thơ của La Fontaine (1668). Bản ở trên do Trương Minh Ký dịch năm 1886.
Sói đã đưa ra những lí do nào để bắt tội cừu non?
Sói buộc tội cừu làm đục nước nó uống, năm ngoái nói xấu nó, rồi đổ cho anh em và họ hàng của cừu, cuối cùng vẫn bắt cừu ăn thịt.
“Già đòn, non lẽ” nghĩa là gì?
Câu tục ngữ chỉ kẻ yếu lí lẽ nhưng mạnh tay đòn: khi không cãi được thì dùng sức để áp đặt, đúng như con sói trong truyện.