Soạn bài Tam đại con gà (truyện cười) – Ngữ văn 10 chương trình cũ

Phân tích mâu thuẫn trái tự nhiên trong truyện Tam đại con gà qua ba khía cạnh: “thầy” liên tiếp bị đặt vào những tình huống nào; “thầy” giải quyết những tình huống đó ra sao; trong quá trình giải quyết các tình huống, “thầy” đã tự bộc lộ cái dốt của mình như thế nào?

Trả lời:

a. Mâu thuẫn gốc: một người kém chữ lại lúc nào cũng làm ra vẻ uyên bác – lấy cái vẻ “hay chữ” để che cái thực chất dốt.

b. Các tình huống và cách giải quyết của thầy

• Tình huống 1 – gặp chữ khó: chữ “kê” nhiều nét, thầy không biết, trò lại hỏi dồn. Thầy nói liều “Dủ dỉ là con dù dì”. Đây là cách giải quyết đầu tiên: bịa đại cho qua.
• Tình huống 2 – sợ bị phát hiện: thầy bảo trò đọc khẽ. Cái dốt bắt đầu kéo theo cái hèn: biết mình sai mà vẫn che giấu.
• Tình huống 3 – tìm chỗ dựa: thầy ra bàn thờ, nhờ thổ công “phán” bằng cách gieo đồng tiền âm dương, được cả ba lần, liền đắc chí, ngồi bệ vệ bảo trò đọc thật to. Thầy dốt lại còn mê tín, tin vào sự may rủi.
• Tình huống 4 – bị chất vấn: bố học trò nghe con đọc lạ, chạy ra hỏi. Thầy biết thổ công cũng “dốt” như mình nhưng không nhận sai mà xoay ra lí sự: dạy kĩ đến tận ba đời nhà con gà.

c. Thầy tự bộc lộ cái dốt: mâu thuẫn được đẩy lên cao nhất khi thầy bị bố học trò đối chất. Lời chống chế “tam đại con gà” càng nghe có vẻ uyên thâm lại càng phơi bày cái dốt đến tận cùng: không những không biết chữ “kê” mà còn bịa ra cả một “phả hệ” vô lí. Thầy tự lật tẩy chính mình, người nghe bật cười.

Hãy chỉ ra ý nghĩa phê phán của truyện.

Trả lời:

• Truyện phê phán thói giấu dốt, sĩ diện hão, thích khoe khoang – một tật xấu có thật trong đời sống, nhất là ở người làm nghề dạy học, vốn phải là tấm gương về sự hiểu biết.
• Qua tiếng cười, nhân dân nhắc nhở mọi người: đã không biết thì nên khiêm tốn học hỏi, đừng che giấu, bởi giấu dốt chỉ khiến cái dốt lộ ra lố bịch hơn và còn làm hại người khác (ở đây là học trò bị dạy sai).
• Tiếng cười trong truyện là tiếng cười nhẹ nhàng, có tính giáo dục, nhằm sửa chữa chứ không nhằm đả kích, vì đây là thói xấu “trong nội bộ nhân dân”.

Phân tích hành động, lời nói của “thầy” để thấy thủ pháp gây cười của truyện.

Trả lời:

a. Hành động

• Ngó chữ “kê” thấy lạ mắt, luống cuống – rồi đọc liều.
• Dặn trò đọc khẽ – vụng trộm, sợ người biết.
• Khấn thổ công, gieo đài âm dương – chuyện chữ nghĩa lại đi hỏi thần thánh.
• Ngồi bệ vệ, bảo trò gào to – thay đổi thái độ chóng mặt khi tưởng mình đúng.

b. Lời nói

• Câu đọc liều “Dủ dỉ là con dù dì” có vần, có nhịp, nghe như thật, càng lố bịch.
• Lời tự nhủ “Mình đã dốt, thổ công nhà nó cũng dốt nữa” – thầy biết mình dốt nhưng lại đổ cho cả thổ công.
• Lời chống chế “tam đại con gà” – lí sự cùn, láu cá, càng nói càng lộ.

c. Thủ pháp gây cười: tạo mâu thuẫn trái tự nhiên rồi đẩy lên dần qua nhiều tình huống; tăng tiến từ đọc liều – che giấu – cầu thần – ngụy biện; kết thúc bất ngờ bằng một câu nói mang tính “đúc kết” ngớ ngẩn. Cách kể ngắn gọn, ngôn ngữ dân dã, nhiều yếu tố tự bộc lộ khiến tiếng cười bật ra tự nhiên.