Hùng biện là nói hay, lập luận chặt chẽ và có sức thuyết phục mạnh với người nghe. Người có tài hùng biện không cần nói to hay nói nhiều; họ biết đặt ý nào trước, ý nào sau, dẫn chứng gì cho trúng để người nghe gật đầu. Trong văn chương, những bài hịch, cáo, tuyên ngôn thường được gọi là áng văn hùng biện.
| Khái niệm | Lối nói, lối viết lập luận chặt, lời lẽ mạnh, nhằm thuyết phục người nghe tin và làm theo |
| Gốc từ | Hán Việt 雄辯: hùng (mạnh mẽ) + biện (tranh luận, biện bác) |
| Thuộc | Từ điển xếp là động từ; hay dùng trong “tài hùng biện”, “văn hùng biện”, “cuộc thi hùng biện” |
| Dấu hiệu nhận biết | Luận điểm rõ, lí lẽ và dẫn chứng xác đáng, giọng điệu dứt khoát, có sức lay động |
Hùng biện 雄辯: lí lẽ có khí thế
Chữ hùng (雄) vốn chỉ con chim trống, rồi chỉ cái mạnh mẽ, oai vệ, như trong anh hùng, hùng tráng, hùng hồn. Chữ biện (辯) là lí luận, tranh luận, biện bác. Mạnh Tử từng phải phân trần rằng mình đâu có thích tranh biện, chẳng qua bất đắc dĩ mà thôi; chữ “biện” trong câu ấy chính là chữ này. Ghép lại, hùng biện là tranh luận một cách mạnh mẽ, có khí thế.
Mục từ hùng biện trong từ điển tiếng Việt giảng là nói hay, lập luận chặt chẽ, có sức thuyết phục mạnh mẽ đối với người nghe, kèm ví dụ “có tài hùng biện”. Ba vế này nên tách ra để nhớ: nói hay là phần lời; lập luận chặt chẽ là phần lí; sức thuyết phục là cái đích. Thiếu vế giữa, lời hay chỉ còn là lời hoa mĩ.
Người Hi Lạp cổ cũng nghĩ tương tự. Aristotle chia sức thuyết phục của một bài nói thành ba nguồn: uy tín của người nói (ethos), cảm xúc khơi lên ở người nghe (pathos) và lí lẽ của chính lập luận (logos). Một bài hùng biện tốt thường có đủ cả ba. Ở trường, chương trình Ngữ văn không dạy hùng biện thành một bài riêng, nhưng nó có mặt trong mọi bài văn bàn luận nêu ý kiến của người viết và trong các buổi trình bày, thảo luận trước lớp.
Hùng biện, hùng hồn, ngụy biện, tranh biện: đừng gộp làm một
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hùng biện | Lí lẽ chặt, lời hay, thuyết phục được người nghe | Bài nói đoạt giải nhờ tài hùng biện |
| Hùng hồn | Giọng điệu mạnh, đầy khí thế; nói về cách thể hiện hơn là lí lẽ | Lời thề hùng hồn trước buổi xuất quân |
| Ngụy biện | Lí lẽ nghe xuôi tai nhưng sai, cố ý đánh lạc hướng | Đổ lỗi cho đề khó để chống chế việc không học |
| Tranh biện | Hai bên đối đáp theo luật, mỗi bên bảo vệ một quan điểm | Đội ủng hộ và đội phản đối trong cuộc thi tranh biện |
| Thuyết trình | Trình bày một vấn đề cho người khác hiểu, chưa chắc nhằm thuyết phục | Thuyết trình kết quả dự án học tập |
Hai cặp hay bị nhầm nhất là hùng biện với hùng hồn (một bên là lí, một bên là giọng) và hùng biện với ngụy biện. Người ngụy biện cũng nói trơn tru, nhưng lập luận có chỗ hổng được giấu khéo. Muốn không bị cuốn theo, cần thói quen soi từng lí lẽ, đúng như tinh thần của tư duy phản biện, khác hẳn cãi lí.
Năm dấu hiệu của một lời hùng biện
Đọc một bài văn hay nghe một bài nói, có thể soi theo năm điểm sau để biết nó có chất hùng biện hay không.
- Luận điểm nêu thẳng, rõ ràng. Người nghe biết ngay người nói muốn chứng minh điều gì, không phải đoán.
- Lí lẽ đi kèm dẫn chứng. Mỗi khẳng định đều có cái để dựa: sự thật, số liệu, sự kiện, lời của người có uy tín.
- Đón trước ý phản bác. Bài hùng biện giỏi thường tự nêu điều người nghe có thể cãi lại rồi trả lời luôn.
- Dùng biện pháp tu từ có chủ đích. Điệp ngữ, câu hỏi tu từ, liệt kê, đối, tạo nhịp mạnh dần; không phải để làm đẹp mà để dồn ý.
- Hướng tới hành động. Cái đích cuối cùng không phải người nghe khen hay, mà là người nghe tin và làm theo.
Một bài nói có điểm 4, điểm 5 mà thiếu điểm 2 dễ thành khẩu hiệu. Ngược lại, đủ lí lẽ mà thiếu nhịp điệu, thiếu cảm xúc thì đúng nhưng khó nhớ.
Ba áng văn hùng biện quen thuộc với học sinh
Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn). Bài hịch đi theo đúng đường đi của một cuộc thuyết phục. Đầu tiên nêu gương trung thần nghĩa sĩ đời trước làm chuẩn. Kế đến tố cáo tội ác và sự ngang ngược của giặc, rồi bày tỏ nỗi đau của chính chủ tướng, đau tới mức quên ăn mất ngủ. Sau đó vừa nhắc ân tình chủ tướng, vừa phê phán thẳng thói hưởng lạc, và cuối cùng chỉ ra hai con đường cho tướng sĩ chọn. Lí lẽ, cảm xúc và uy tín người nói hòa vào nhau, nên lời hịch có sức khích lệ rất mạnh. Cách tác giả dồn ý qua từng đoạn được phân tích kĩ ở các bài văn phân tích bài hịch của Trần Quốc Tuấn.
Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi). Bài cáo mở bằng một luận đề chắc như đá tảng về chủ quyền, văn hiến của dân tộc:
Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.
Tác dụng: đặt nền chính nghĩa ngay từ câu đầu. Khi người nghe đã chấp nhận rằng Đại Việt là một nước có văn hiến, có bờ cõi, phong tục riêng, thì mọi tội ác của giặc kể ở phần sau đều trở thành bằng chứng cho một cuộc xâm lược phi nghĩa.
Tuyên ngôn Độc lập (Hồ Chí Minh). Văn bản mở đầu bằng việc dẫn lời tuyên ngôn của Mỹ và của Pháp, tức dùng chính lí lẽ đối phương từng công nhận để làm điểm tựa. Đến phần kết, tác giả đưa ra một lời khẳng định dứt khoát:
Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập.
Tác dụng: câu văn đi từ “có quyền” (lí lẽ) tới “sự thật đã thành” (thực tế), khiến kết luận không còn chỗ để bác bỏ. Bối cảnh và bố cục văn bản có ở bài tìm hiểu văn bản Tuyên ngôn Độc lập lớp 12.
Luyện tập: nhận diện lời hùng biện
Câu 1: Từ nào sau đây gần nghĩa nhất với “hùng biện”? A. hùng hồn; B. ngụy biện; C. có sức thuyết phục; D. nói nhiều.
Đáp án: C. Hùng biện nhấn vào sức thuyết phục dựa trên lập luận chặt chẽ. Hùng hồn chỉ nói về giọng điệu, ngụy biện là lí lẽ sai, còn nói nhiều chưa chắc đã thuyết phục.
Câu 2: “Bạn không làm bài tập vì hôm qua mất điện, nhưng bạn đã chơi điện thoại cả tối.” Lời bào chữa “vì mất điện” là hùng biện hay ngụy biện?
Đáp án: Ngụy biện. Lí do đưa ra nghe có vẻ hợp lí nhưng không đúng với sự thật, nhằm che việc không làm bài.
Câu 3: Trong đoạn mở đầu Tuyên ngôn Độc lập, việc dẫn lời tuyên ngôn của Mỹ và Pháp thể hiện dấu hiệu nào của lời hùng biện?
Đáp án: Lí lẽ đi kèm dẫn chứng, đồng thời đón trước ý phản bác. Dùng chính điều đối phương đã thừa nhận làm cơ sở khiến họ khó cãi lại.
Câu 4: Điền từ thích hợp (hùng biện / hùng hồn): “Giọng đọc … của thầy làm cả lớp lặng đi” và “Nhờ tài …, cô ấy thuyết phục được ban giám khảo”.
Đáp án: Câu thứ nhất dùng hùng hồn vì nói về giọng đọc; câu thứ hai dùng hùng biện vì nói về khả năng lập luận để thuyết phục.
Tài ăn nói, cuộc thi và nghề nghiệp quanh chữ hùng biện
Kỹ năng hùng biện là gì?
Là khả năng trình bày một quan điểm trước người khác sao cho rõ ràng, có lí lẽ, có dẫn chứng và khiến họ đồng tình. Kỹ năng này gồm cả chuẩn bị nội dung, sắp xếp ý, giọng nói, ánh mắt, cử chỉ và cách trả lời câu hỏi.
Hùng biện tiếng Anh là gì?
Tài hùng biện thường dịch là eloquence; nghệ thuật nói trước công chúng là oratory hoặc public speaking. Từ rhetoric chỉ thuật hùng biện nói chung, có khi mang ý chê là lời lẽ sáo rỗng.
Văn hùng biện là gì?
Là lối văn nghị luận có giọng mạnh, lập luận chặt, nhằm thuyết phục và kêu gọi, như hịch, cáo, chiếu, tuyên ngôn, lời kêu gọi. Các văn bản này thường thuộc văn chính luận.
Người hùng biện giỏi có phải là người nói nhiều?
Không. Người nói nhiều mà ý lộn xộn dễ làm người nghe mệt. Người hùng biện giỏi thường nói vừa đủ, chọn đúng dẫn chứng và biết dừng lúc luận điểm đã được chứng minh.