Tư duy phản biện là cách suy nghĩ có kiểm tra: trước khi tin hay làm theo một ý kiến, ta xem xét bằng chứng, lý lẽ, cả những điều được ngầm cho là đúng, rồi mới tự rút ra kết luận. Trong tiếng Anh, khái niệm này là critical thinking. Nó khác với cãi cho bằng được hay bắt bẻ người khác; người có tư duy phản biện tự soi lại chính suy nghĩ của mình trước tiên.
| Nghĩa ngắn | Suy nghĩ có cân nhắc, dựa trên lý lẽ và bằng chứng trước khi kết luận |
| Tiếng Anh | Critical thinking |
| Thuộc | Kỹ năng tư duy, thường xếp vào nhóm kỹ năng học tập và làm việc |
| Sắc thái | Tích cực; không đồng nghĩa với chống đối hay chê bai |
Giới học thuật định nghĩa tư duy phản biện thế nào?
Chữ “critical” có gốc Hy Lạp, gắn với khả năng phán xét, phân định đúng sai. Người ta thường nhắc đến Socrates như một hình mẫu sớm: ông đặt câu hỏi liên tục để người đối thoại thấy rằng điều họ tự tin là biết chưa chắc đã có lý do vững.
Một định nghĩa hay được trích là của Michael Scriven và Richard Paul, trình bày tại một hội nghị về tư duy phản biện năm 1987. Nói gọn theo ý họ, đó là quá trình chủ động, có kỷ luật, khi ta hình thành khái niệm, áp dụng, phân tích, tổng hợp và đánh giá thông tin thu được từ quan sát, trải nghiệm, suy ngẫm hay trò chuyện, để làm cơ sở cho điều mình tin và việc mình làm. Các chuẩn mực đi kèm là rõ ràng, chính xác, nhất quán, công bằng.
Đọc kỹ sẽ thấy hai ý. Thứ nhất, tư duy phản biện là một quá trình, không phải một phản xạ “phản đối”. Thứ hai, đích đến là niềm tin và hành động của chính mình.
Muốn phản biện cho đúng, nên nắm trước nghĩa gốc của chữ tư duy, cùng chỗ nó khác với suy nghĩ thông thường.
Người có tư duy phản biện thường làm gì khác đi?
Không ai mang biển “tôi có tư duy phản biện”. Nó lộ ra qua những thói quen nhỏ:
- Đọc một tin “giật gân”, họ hỏi nguồn ở đâu, ai viết, viết để làm gì, có nơi nào khác đưa tin không.
- Nghe một lời khuyên, họ hỏi “đúng trong trường hợp nào, sai trong trường hợp nào”.
- Tranh luận, họ tách được ý kiến khỏi con người, không công kích cá nhân.
- Khi có bằng chứng mới, họ chịu đổi ý và nói thẳng “mình đã nghĩ sai”.
Thói quen thứ tư khó nhất. Nhiều người giỏi soi lỗi người khác nhưng lại bảo vệ ý mình đến cùng. Đó là phản biện một chiều, chưa phải tư duy phản biện thật sự.
Vì sao có người dễ tin, có người hay hỏi lại?
Không phải ai thiếu tư duy phản biện cũng kém thông minh. Thường có vài lý do đời thường. Học thuộc lòng lâu ngày khiến người ta quen chép đáp án đúng hơn là tự tìm lý do. Môi trường không khuyến khích đặt câu hỏi, hỏi lại thầy cô hay người lớn bị coi là “hỗn”, cũng làm thói quen ấy tắt dần. Thêm nữa, ai cũng có xu hướng tin cái mình đã sẵn thích, nghe ý trái chiều thì thấy khó chịu.
Hệ quả dễ thấy nhất là bị dắt mũi: tin tin giả, chia sẻ bài chưa kiểm chứng, sa vào những chiêu lừa đảo giăng sẵn trên mạng xã hội. Ở chiều ngược lại, người được rèn tư duy phản biện từ sớm thường học chủ động hơn, chọn ngành, chọn việc có cân nhắc hơn, và ít bị cảm xúc đám đông cuốn đi.
Rèn luyện không cần gì to tát. Mỗi ngày tự hỏi “bằng chứng đâu?”, “còn cách nhìn nào khác?” với một thông tin bất kỳ là đã bắt đầu.
Tư duy phản biện khác “phản biện”, cãi lý và hoài nghi mọi thứ
| Tư duy phản biện | Cãi lý, bắt bẻ | Hoài nghi mọi thứ | |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Tìm ra điều hợp lý nhất | Thắng người kia | Không tin gì cả |
| Hướng vào | Cả ý mình lẫn ý người khác | Chỉ ý người khác | Mọi thứ, kể cả bằng chứng tốt |
| Khi có bằng chứng mới | Sẵn sàng đổi ý | Tìm cách lái sang chuyện khác | Vẫn nghi ngờ |
Còn “phản biện” theo nghĩa hẹp là hoạt động đưa ra ý kiến trái chiều cho một bài viết, một đề án, như phản biện luận văn. Hoạt động ấy cần tư duy phản biện, nhưng tư duy phản biện thì rộng hơn và dùng trong cả những việc rất nhỏ. Nó cũng gắn với khả năng tách bạch nhận định khách quan với cảm nhận riêng.
Gợi ý khi viết nghị luận về tư duy phản biện
Đề nghị luận xã hội về tư duy phản biện khá hay gặp ở lớp 9 đến lớp 12. Có thể triển khai theo ba ý:
- Giải thích: tư duy phản biện là suy nghĩ có kiểm tra, dựa trên lý lẽ và bằng chứng, khác với chống đối.
- Bàn luận: vì sao người trẻ cần nó giữa thời mạng xã hội nhiều thông tin thật giả lẫn lộn; dẫn chứng một vụ tin giả lan truyền mà em biết.
- Phê phán và bài học: lối “ăn sẵn”, dễ tin; đồng thời tránh biến phản biện thành bắt bẻ, thiếu tôn trọng.
Mỗi ý nên có lý lẽ và dẫn chứng rõ ràng. Nếu còn lúng túng, hãy xem lại cách xây luận điểm và chọn luận cứ cho một bài nghị luận.
Critical thinking và tư duy phản biện: hỏi đáp
Critical thinking là gì?
Critical thinking là tên tiếng Anh của tư duy phản biện, có khi được dịch là “tư duy phê phán”. Chữ critical ở đây nghĩa là có phán xét, cân nhắc, chứ không mang nghĩa chê bai.
Tư duy phản biện có phải là chống lại ý kiến người khác?
Không. Bạn có thể hoàn toàn đồng ý với một ý kiến sau khi đã xem xét kỹ. Điều quan trọng là đồng ý hay phản đối đều có lý do, chứ không vì nể nang hay vì ghét người nói.
Ví dụ về tư duy phản biện trong đời sống?
Thấy quảng cáo “uống loại nước này tăng chiều cao 10 cm”, người có tư duy phản biện sẽ hỏi: ai kiểm chứng, nghiên cứu nào, người quảng cáo được lợi gì. Rồi họ mới quyết định có tin hay không.
Học sinh rèn tư duy phản biện bằng cách nào?
Tập hỏi “vì sao” khi đọc bài, thử đứng ở phía ngược lại khi tranh luận, kiểm tra nguồn trước khi chia sẻ tin. Đọc sách nhiều thể loại và viết nghị luận cũng là cách luyện rất hiệu quả.