Nghĩa đen là nghĩa trực tiếp, nghĩa có từ đầu của một từ ngữ; nghĩa bóng là nghĩa được suy ra từ nghĩa đen qua liên tưởng, chỉ hiểu đúng khi đặt vào ngữ cảnh. “Chân” trong chân người là nghĩa đen, còn trong chân núi là nghĩa bóng. Sách Ngữ văn gọi hai lớp nghĩa này là nghĩa gốc và nghĩa chuyển.
| Tiêu chí | Nghĩa đen | Nghĩa bóng |
|---|---|---|
| Nghĩa là | Nghĩa trực tiếp, xuất hiện trước | Nghĩa gián tiếp, hình thành sau |
| Tên trong SGK | Nghĩa gốc | Nghĩa chuyển |
| Phụ thuộc ngữ cảnh | Ít | Nhiều |
| Tiếng Anh | literal meaning | figurative meaning |
Nghĩa đen nghĩa bóng: bắt đầu từ mặt chữ
Nghĩa đen là cái nghĩa ai nghe cũng hình dung ra ngay, không cần suy luận. “Ăn cơm” là đưa cơm vào miệng; “nước mặn” là nước có vị muối; “cái đầu” là bộ phận trên cùng của cơ thể. Thường đó cũng là nghĩa ra đời sớm nhất, gắn với vật cụ thể, động tác cụ thể.
Chữ “đen” ở đây không nói về màu sắc; nó chỉ là tên gọi đi cặp với “bóng”. Từ chỉ có một nghĩa, như xe đạp hay bút bi, thì chỉ có nghĩa đen.
Nghĩa bóng: khi chữ được dùng để nói chuyện khác
Nghĩa bóng giống cái bóng của vật: có hình dáng của vật thật nhưng không phải vật thật. Từ nghĩa đen, người nói nhận ra một nét giống hoặc một mối liên quan, rồi dùng chữ cũ để gọi cái mới. “Chân” là phần dưới cùng của cơ thể, nên phần dưới cùng của núi, của tường cũng thành chân núi, chân tường. “Ngọt” vốn là vị của đường, chuyển sang lời nói ngọt, giọng ngọt để chỉ cách nói dễ nghe.
Hai con đường chuyển nghĩa phổ biến là dựa vào nét giống nhau (ẩn dụ) và dựa vào quan hệ gần gũi (hoán dụ). Muốn hiểu kĩ hai phép này, có thể đọc bài các kiểu ẩn dụ trong thơ và bài hoán dụ và bốn kiểu thường gặp.
Đặt nghĩa đen và nghĩa bóng lên bàn cân
| Từ ngữ | Nghĩa đen | Nghĩa bóng | Nét liên hệ |
|---|---|---|---|
| chân | chân người, chân gà | chân núi, chân bàn, có chân trong đội | Phần ở dưới, chỗ đứng |
| ăn | ăn cơm, ăn bánh | ăn ảnh, ăn ý, tàu ăn hàng | Tiếp nhận, hợp với |
| đắng | thuốc đắng, mướp đắng | cay đắng, nỗi đắng lòng | Cảm giác khó chịu |
| đầu | đầu người, gội đầu | đầu làng, đầu năm, đầu tàu | Phần trên, phần trước nhất |
| ếch ngồi đáy giếng | con ếch ở dưới đáy giếng | người hiểu biết hạn hẹp mà tự cao | Chỗ đứng nhỏ, tầm nhìn hẹp |
Hàng cuối cho thấy nghĩa bóng không chỉ có ở từ đơn mà còn ở thành ngữ, tục ngữ và cả tên truyện. Câu chuyện con ếch trong bài soạn Ếch ngồi đáy giếng là dịp để học sinh thấy một hình ảnh cụ thể biến thành lời phê phán thế nào. Bài kim chỉ nam và gốc chữ Hán cũng có ví dụ tương tự: từ cái la bàn chuyển sang nghĩa “điều dẫn đường”.
Đọc câu thế nào để biết đang dùng nghĩa nào?
- Thay bằng cách hiểu trực tiếp. Câu “Cô ấy rất ăn ảnh” mà hiểu là “ăn tấm ảnh” thì vô lí, vậy “ăn” ở đây là nghĩa bóng.
- Xem từ đi kèm. “Mặn” đi với muối là nghĩa đen; đi với tình cảm (tình nghĩa mặn mà) là nghĩa bóng.
- Hỏi về sự vật thật. Nếu câu nói về con người, cảm xúc, tính cách mà lại mượn tên đồ vật, con vật, vị giác thì gần như chắc chắn là nghĩa bóng.
Cần tách nghĩa bóng khỏi hiện tượng đồng âm. “Đường” trong đường kính (để ăn) và đường đi là hai từ khác nhau, nghĩa không liên quan; còn nghĩa bóng luôn có sợi dây nối về nghĩa đen. Phần phân biệt này có ở bài phân biệt từ đồng âm với từ nhiều nghĩa.
Nói đúng nghĩa đen, nói khéo nghĩa bóng
- “Chị bị đứt tay khi gọt táo.” (tay, nghĩa đen)
- “Anh ấy là tay bóng bàn cừ nhất trường.” (tay, nghĩa bóng: người giỏi một việc)
- “Mùa này nước biển mặn hơn.” (mặn, nghĩa đen)
- “Bà kể chuyện rất mặn mà, cả nhà ngồi nghe không chán.” (mặn trong mặn mà, nghĩa bóng: đằm thắm, có duyên)
- “Theo nghĩa đen, ‘kim chỉ nam’ là kim la bàn chỉ hướng nam.”
Cụm “theo nghĩa đen” còn hay dùng để nhấn mạnh rằng điều vừa nói là thật, không ví von: “Nhà tôi theo nghĩa đen là chỉ cách trường một bức tường.”
Hỏi thêm về nghĩa đen, nghĩa bóng
Nghĩa bóng là gì, có phải nghĩa chuyển không?
Về cơ bản, nghĩa bóng là nghĩa chuyển. Nghĩa bóng là cách gọi quen trong đời sống; sách giáo khoa dùng “nghĩa chuyển” để đi cặp với “nghĩa gốc”. Cả hai đều chỉ lớp nghĩa hình thành từ nghĩa ban đầu.
Nghĩa đen là gì trong tiếng Anh?
Tiếng Anh gọi nghĩa đen là literal meaning, nghĩa bóng là figurative meaning. Trạng từ literally tương ứng với cụm “theo nghĩa đen”.
Một từ có thể có mấy nghĩa bóng?
Không giới hạn. Từ “đầu” có thể chỉ đầu làng (nơi bắt đầu), đầu năm (thời điểm), đầu tàu (vị trí dẫn dắt). Các nghĩa ấy đều chuyển từ cùng một nghĩa gốc là bộ phận trên cùng của cơ thể.
Làm bài đọc hiểu, giải thích nghĩa bóng thế nào cho đủ ý?
Nêu nghĩa đen trước, chỉ ra nét giống hoặc mối liên quan, rồi mới nói nghĩa trong câu. Ví dụ: “lửa” vốn là ánh sáng và nhiệt khi vật cháy; trong “ngọn lửa nhiệt huyết”, nó chỉ sự hăng say, vì cũng nóng và bừng lên như lửa.