Kim chỉ nam là cây kim nam châm trong la bàn, luôn quay về một hướng cố định để người đi đường biết phương hướng. Từ nghĩa đó, người ta dùng “kim chỉ nam” để ví điều dẫn đường cho suy nghĩ và việc làm: một nguyên tắc, một mục tiêu, một lời dạy mà mình bám theo. Hỏi “kim chỉ nam nghĩa là gì” thì cần nhớ cả hai nghĩa này.
| Nghĩa đen | Kim chỉ hướng trong la bàn |
| Nghĩa bóng | Điều chỉ dẫn đúng đắn về phương hướng, đường lối |
| Gốc từ | Hán Việt: kim 針 (cây kim) + chỉ 指 (trỏ) + nam 南 (phương nam) |
| Loại từ | Danh từ |
Hai nét nghĩa của kim chỉ nam trong từ điển
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) xếp kim chỉ nam là danh từ. Nét thứ nhất rất cụ thể: cái kim chỉ hướng trong la bàn. Nét thứ hai là nghĩa bóng, dùng để ví sự chỉ dẫn đúng đắn về phương hướng, đường lối. Thời nay nghĩa bóng dùng nhiều hơn hẳn; nói về cái la bàn, người ta thường chỉ gọi là “la bàn” hay “kim la bàn”.
Khi dùng theo nghĩa bóng, kim chỉ nam thường đứng sau động từ “là” hoặc “làm”: “lấy … làm kim chỉ nam”, “… là kim chỉ nam cho …”. Vài ví dụ đời thường:
- Câu “học thầy không tày học bạn” là kim chỉ nam của nhóm học tập lớp em.
- Ông nội lấy chữ tín làm kim chỉ nam suốt mấy chục năm buôn bán.
- Bản đề cương ôn tập cô phát là kim chỉ nam để cả lớp không học lan man.
Cái hay của hình ảnh này nằm ở chỗ kim la bàn không tự đi, nó chỉ cho biết hướng. Người cầm la bàn vẫn phải tự bước. Một mục tiêu sống, một khát vọng đủ lớn cũng vậy: nó giữ cho mình khỏi lạc, còn đi được bao xa là chuyện của đôi chân.
針指南: vì sao cây kim lại “chỉ nam”?
Chữ chỉ (指) là ngón tay, cũng là động từ trỏ vào. Chữ nam (南) là phương nam. Trong tiếng Hán, 指南 vừa là “trỏ về phương nam”, vừa mang nghĩa sách hướng dẫn, lời chỉ dẫn; từ điển Hán Việt còn dẫn ví dụ “lữ hành chỉ nam”, tức sách hướng dẫn du lịch. Cái la bàn thì gọi là 指南針, đọc theo âm Hán Việt là “chỉ nam châm”, nghĩa là cây kim chỉ phương nam. Người Việt đảo lại theo trật tự tiếng Việt thành kim chỉ nam.
Thật ra kim la bàn có hai đầu, một đầu chỉ bắc, một đầu chỉ nam. Người phương Tây quen gọi theo đầu chỉ bắc, còn người Trung Hoa xưa gọi theo đầu kim quay về phương nam, nên mới có tên “chỉ nam”. Thẩm Quát, nhà khoa học đời Tống, trong sách Mộng Khê bút đàm (năm 1088) đã mô tả cách mài kim vào đá nam châm rồi treo bằng sợi tơ để xem hướng. Đó là một trong những ghi chép sớm nhất về la bàn kim.
Gần nghĩa và dễ lẫn với kim chỉ nam
| Từ | Khác kim chỉ nam ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phương châm | Câu ngắn nêu cách làm, cách sống; thường cụ thể hơn | Phương châm “chậm mà chắc” |
| Định hướng | Nhấn vào việc xác định hướng đi, có thể là động từ | Định hướng nghề nghiệp sau lớp 12 |
| Tôn chỉ | Mục đích, nguyên tắc chung của một tổ chức, một tờ báo | Tôn chỉ của câu lạc bộ đọc sách |
| Ngọn hải đăng | Hình ảnh văn chương, thiên về người hay điều soi đường, truyền cảm hứng | Thầy là ngọn hải đăng của đời em |
Ngược lại với kim chỉ nam là tình trạng mất phương hướng: “lạc hướng”, “mông lung”, “đẽo cày giữa đường” (nghe ai nói cũng làm theo, cuối cùng chẳng ra gì). Từ này cũng hay đi cùng những khái niệm như quan niệm về lẽ sống của mỗi người, vì cách mình nhìn cuộc đời thường quyết định mình chọn điều gì làm kim chỉ nam.
Viết “kim chỉ nam” trong bài văn thế nào cho đúng?
Đây là từ mang sắc thái trang trọng, hợp với văn nghị luận, bài phát biểu, lời giới thiệu sách. Vài điểm hay bị dùng sai:
- Kim chỉ nam là danh từ. Không viết “cuốn sách đã kim chỉ nam cho em”; nên viết “cuốn sách đã trở thành kim chỉ nam cho em”.
- Đừng dùng cho chuyện quá nhỏ. “Danh sách mua sắm là kim chỉ nam đi chợ” nghe như đùa. Muốn nói vui thì được, viết nghiêm túc thì nên chọn “danh sách”, “hướng dẫn”.
- Không lặp nghĩa. “Kim chỉ nam định hướng” là thừa chữ, vì kim chỉ nam đã là thứ để định hướng.
Trong bài nghị luận về ước mơ và hoài bão của tuổi trẻ, một câu như “Ước mơ là kim chỉ nam giúp ta không lạc lối giữa bao lựa chọn” đặt ở mở bài hoặc kết bài sẽ gọn và có hình ảnh.
Kim chỉ nam: hỏi thêm cho rõ
Kim chỉ nam có phải là la bàn không?
Theo nghĩa đen, kim chỉ nam là cây kim nam châm bên trong la bàn, và nhiều người gọi luôn cả cái la bàn như vậy. Ngày nay khi nói về dụng cụ, người ta dùng “la bàn”; còn “kim chỉ nam” chủ yếu mang nghĩa bóng.
Kim chỉ nam cho hành động là gì?
Là điều làm cơ sở, làm hướng dẫn cho mọi việc mình làm: một nguyên tắc, một học thuyết hay một mục tiêu mà người ta dựa vào để quyết định. Cụm này hay gặp trong văn bản trang trọng, báo chí.
Kim chỉ nam tiếng Anh là gì?
Theo nghĩa đen là compass needle. Theo nghĩa bóng, tiếng Anh thường nói guiding principle, guideline hoặc dùng hình ảnh a compass, a guiding star.
Vì sao gọi là kim chỉ nam mà không phải kim chỉ bắc?
Vì từ này mượn từ tiếng Hán, mà người Trung Hoa xưa đặt tên theo đầu kim quay về phương nam. Kim la bàn thật ra có hai đầu, chỉ cả bắc lẫn nam.