Lá lành đùm lá rách là câu tục ngữ khuyên người đang lành lặn, đủ đầy hãy che chở, giúp đỡ người đang lâm cảnh khó khăn, thiếu thốn. Hình ảnh lấy từ việc gói đồ ăn bằng lá: tấm lá rách được tấm lá lành bọc bên ngoài nên thứ bên trong không rơi vãi. Nhiều người gõ thành “lá lành dùm lá rách”, nhưng chữ đúng là đùm.
| Nghĩa ngắn | Người có điều kiện hơn che chở, giúp người khó khăn hơn |
| Thể loại | Tục ngữ, thuộc nhóm câu về đạo lí, lối sống |
| Nghĩa đen | Lá lành bọc ngoài lá rách khi gói xôi, gói cơm |
| Viết đúng | lá lành đùm lá rách (đùm: gói, bọc), không phải “dùm” |
Lá lành đùm lá rách từ đâu mà có?
Muốn hiểu câu này phải hiểu chữ đùm. Từ điển ghi đùm là gói tạm rồi buộc túm lại, ví dụ đùm xôi bằng lá chuối; làm danh từ thì “một đùm cơm nếp” là một bọc nhỏ buộc túm. Thời chưa có hộp nhựa, túi nilon, người đi làm đồng, đi chợ xa mang theo nắm cơm, gói xôi bọc trong lá chuối, lá dong.
Lá chuối lại rất dễ rách dọc theo gân. Tấm lá rách không bị vứt đi: người gói đặt nó ở lớp trong, rồi lấy một tấm lá lành bọc ra ngoài. Hai lớp lá cùng giữ một gói cơm. Cách giải thích này được các sách và trang giảng tục ngữ nhắc lại khá thống nhất, dù câu nói ra đời từ bao giờ thì không ai ghi lại được.
Còn “dùm” là cách nói theo giọng của giùm, một từ phương ngữ nghĩa là giúp, hộ (“nói giùm một câu”). Vì câu tục ngữ cũng bàn chuyện giúp nhau, “lá lành dùm lá rách” nghe có vẻ xuôi. Viết vậy là mất luôn hình ảnh gói bọc, thứ làm nên cái hay của câu.
Lá lành là ai, lá rách là ai?
Theo nghĩa bóng, lá lành là người đang yên ổn: có sức khỏe, có công việc, gặp may hơn. Lá rách là người đang gặp nạn: nghèo khó, ốm đau, mất nhà sau bão lũ, mồ côi. Câu tục ngữ không đòi lá lành phải là lá to nhất, chỉ cần lành hơn tấm lá bên cạnh. Một học sinh có hai cây bút vẫn là lá lành với bạn đang thiếu bút.
Có hai chi tiết đáng để ý. Thứ nhất, lá lành và lá rách là cùng một loại lá, chỉ khác lúc này lành, lúc kia rách; giúp nhau vì thế là chuyện giữa những người ngang hàng, không phải ban ơn từ trên xuống. Thứ hai, cả hai lá cùng giữ một gói cơm: giúp người khác cũng là giữ cho cái chung không vỡ.
Đây là tục ngữ chứ không phải thành ngữ, vì nó trọn một ý và nêu một lời khuyên về cách sống; muốn rõ ranh giới hai loại, xem cách nhận ra một câu tục ngữ. Hai câu dùng thử:
- Mùa lũ năm ấy, cả trường gom sách vở gửi vào miền Trung theo tinh thần lá lành đùm lá rách.
- Ở dãy trọ, phòng nào hết gạo thì phòng bên san cho vài lon, đúng kiểu lá lành đùm lá rách.
Khi sự đùm bọc ấy kéo dài thành chuyện nhận người khó khăn về nuôi, cho ở nhờ, tiếng Việt còn có một chữ rất đẹp để gọi: sự cưu mang.
Những câu cùng ý và mấy câu ngược lại
Kho ca dao, tục ngữ có cả một họ câu nói về lòng thương người. Quen nhất có lẽ là hai câu lục bát:
Bầu ơi thương lấy bí cùng
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn
Cùng ý còn có Thương người như thể thương thân, Một miếng khi đói bằng một gói khi no, Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ. Bài giải nghĩa thành ngữ tương thân tương ái bàn kĩ cụm từ Hán Việt gần nghĩa nhất với câu này; còn muốn đọc thêm những câu cùng chủ đề có giải nghĩa từng câu, xem tuyển ca dao về lòng nhân nghĩa và cách sống.
| Câu | Quan hệ với “lá lành đùm lá rách” |
|---|---|
| Một miếng khi đói bằng một gói khi no | Cùng ý, nhấn vào giúp đúng lúc |
| Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ | Cùng ý, nhấn vào nỗi đau chung của tập thể |
| Đèn nhà ai nấy rạng | Ngược ý: việc ai nấy lo |
| Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại | Ngược ý: thờ ơ trước hoạn nạn của người bên cạnh |
Gợi ý ý chính cho đề giải thích câu tục ngữ
Đề “Giải thích câu tục ngữ Lá lành đùm lá rách” hay “Suy nghĩ về tinh thần lá lành đùm lá rách” quen thuộc từ lớp 7. Có thể dựng bài theo bốn ý:
- Giải thích: nghĩa đen (gói lá) và nghĩa bóng (người đủ đầy giúp người thiếu thốn).
- Vì sao đúng: ai cũng có lúc là lá rách; một bàn tay chìa ra đúng lúc có thể giúp người khác đứng dậy.
- Biểu hiện hôm nay: quyên góp cho vùng bão lũ, hiến máu, gửi áo ấm lên vùng cao, quỹ lớp giúp bạn có hoàn cảnh khó.
- Mở rộng: giúp sao cho người nhận không thấy mình bị thương hại; giúp qua nơi minh bạch; phê phán thói đứng ngoài nhìn.
Có sẵn một bài văn hoàn chỉnh cùng chủ đề trong văn mẫu lớp 8 về chuyện giúp nhau qua thiên tai. Một ý ít bài nhắc mà đáng đưa vào phần mở rộng: tấm lá lành bọc ngoài cũng là tấm lá chịu va chạm trước, nghĩa là giúp người đôi khi phải chấp nhận chút thiệt thòi về mình.
Lá lành, lá rách và chữ đùm trong câu
Lá lành dùm lá rách là gì, viết thế có sai không?
Đó là cách gõ nhầm của câu tục ngữ “lá lành đùm lá rách”. “Dùm” là giúp hộ, còn “đùm” là gói, bọc. Trong bài viết nên dùng đúng chữ đùm để giữ hình ảnh tấm lá lành bọc lấy tấm lá rách.
Lá lành đùm lá rách là thành ngữ hay tục ngữ?
Là tục ngữ. Câu nêu trọn một ý, mang lời khuyên về đạo lí sống. Thành ngữ thì thường chỉ là một cụm từ, phải ghép vào câu mới đủ nghĩa.
Ý nghĩa câu tục ngữ lá lành đùm lá rách với học sinh là gì?
Là biết san sẻ với bạn bè ngay trong lớp: cho bạn mượn sách, giảng lại bài cho bạn học chậm, góp vào quỹ khi bạn gặp chuyện. Không cần việc lớn, chỉ cần đúng lúc.
Trái nghĩa với lá lành đùm lá rách là câu nào?
Hay được nêu nhất là “Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại”, chỉ thói thờ ơ trước nạn của người bên cạnh. “Đèn nhà ai nấy rạng” cũng ngược ý theo hướng mỗi người tự lo phần mình.