Ca dao về nhân nghĩa là những câu hát, câu nói dân gian đề cao lòng thương người và cách sống trọng tình nghĩa hơn tiền bạc. Bài này chọn 10 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, Wikisource, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành ba nhóm: thương người lúc hoạn nạn, trọng nghĩa hơn của, ở hiền gặp lành.
Ca dao, tục ngữ về lòng thương người
“Nhân” là lòng thương người. Nhóm câu đầu nói về việc thấu hiểu nỗi khổ của người khác và ra tay giúp đỡ khi họ gặp khó.
- Thương người như thể thương thân
Giải nghĩa: “như thể” là giống như. Hãy thương người khác như thương chính bản thân mình. Câu tục ngữ ngắn nhưng chứa cả một lối sống: biết đau cái đau của người, vui cái vui của người. Đây là câu số 7 trong bài Tục ngữ về con người và xã hội (Ngữ văn 7 chương trình cũ). - Lá lành đùm lá rách
Giải nghĩa: ngày trước người ta gói bánh, gói xôi bằng lá; lá rách thì lấy lá lành bọc ra ngoài cho khỏi rơi vãi. Người có điều kiện hơn che chở, giúp đỡ người khó khăn hơn mình. Câu này thường được nhắc trong các đợt quyên góp cứu trợ. - Một miếng khi đói bằng một gói khi no
Giải nghĩa: lúc đói, một miếng ăn nhỏ quý hơn cả gói lớn lúc đã no. Giúp người đúng lúc họ cần thì giá trị gấp nhiều lần. Câu tục ngữ cũng nhắc người được giúp ghi nhớ ơn ấy. - Chia ngọt sẻ bùi
Giải nghĩa: có miếng ngọt, miếng bùi thì chia cho nhau cùng hưởng. Thành ngữ chỉ sự san sẻ, gắn bó giữa những người thân, bạn bè, láng giềng.
Ca dao về trọng nghĩa hơn tiền của
“Nghĩa” là lẽ phải và tình nghĩa giữa người với người. Ca dao đặt nghĩa lên trên vàng bạc, coi tiền của chỉ là thứ đến rồi đi.
- Nhân nghĩa là chúa muôn đời
Bạc tiền là khách qua chơi bấy giờ
Giải nghĩa: nhân nghĩa được ví như người chủ ở mãi trong nhà, còn bạc tiền chỉ như vị khách ghé qua rồi đi. Ai giữ được nhân nghĩa thì giữ được cái bền lâu; ai chạy theo tiền thì chỉ giữ được cái tạm thời. - Tham vàng phụ nghĩa ai ơi
Vàng thời đã hết nghĩa tôi vẫn còn
Giải nghĩa: “phụ nghĩa” là phản bội tình nghĩa. Đây là lời trách người đã bỏ mình vì của cải. Người nói khẳng định: vàng tiêu rồi sẽ hết, còn nghĩa mình dành cho người ta vẫn còn nguyên. - Đường mòn nhân nghĩa không mòn
Giải nghĩa: con đường đi mãi sẽ mòn, nhưng tình nghĩa thì không vì năm tháng mà hao đi. Câu này hay được dùng để nói về những mối quan hệ được giữ gìn lâu dài. - Học là học biết giữ giàng
Biết điều nhân nghĩa biết đàng hiếu trung
Giải nghĩa: “giữ giàng” là giữ gìn, “đàng” là đường lối. Học không chỉ để biết chữ mà để biết lẽ phải, biết sống có nhân nghĩa, hiếu thảo với cha mẹ, trung thành với việc chung. Câu ca dao đặt đạo làm người làm mục đích của việc học.
Tục ngữ về nhân quả: ở hiền gặp lành
Người Việt tin rằng sống tử tế sẽ được đền đáp, làm điều ác sẽ chuốc lấy hậu quả. Niềm tin ấy là chỗ dựa cho lối sống nhân nghĩa.
- Ở hiền thì lại gặp lành
Những người nhân đức trời dành phúc cho
Giải nghĩa: “nhân đức” là có lòng tốt, làm điều thiện. Ai sống hiền lành, tử tế thì sẽ gặp điều may, được hưởng phúc. Dạng ngắn của câu này là tục ngữ “Ở hiền gặp lành”, cũng là kết thúc quen thuộc của truyện cổ tích như Tấm Cám, Thạch Sanh. - Gieo gió gặt bão
Giải nghĩa: gieo một làn gió nhỏ mà phải gặt cả cơn bão. Kẻ làm điều xấu sẽ phải nhận hậu quả còn lớn hơn việc mình gây ra. Câu này là mặt ngược lại của “ở hiền gặp lành”.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về nhân nghĩa
Chủ đề nhân nghĩa dễ bị trộn với thơ văn trung đại và các câu châm ngôn hiện đại:
- Nhiều câu về nhân nghĩa nổi tiếng thực ra là thơ có tác giả, như các câu trong Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Đọc thêm phân tích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga để thấy lý tưởng nhân nghĩa trong văn học viết.
- Câu “Dẫu xây chín bậc phù đồ / Không bằng làm phước cứu cho một người” rất quen thuộc, nhưng trong các nguồn chúng tôi kiểm tra chỉ Wikiquote ghi lại, nên tạm chưa đưa vào danh sách chính.
- Một số trang ghi các câu như “Anh thương em không phải bạc với tiền / Mà thương người nhân hậu để lưu truyền kiếp sau” và gọi là ca dao. Câu này chỉ thấy ở một nguồn, chưa đủ để khẳng định.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về nhân nghĩa
Đạo lý cốt lõi của người Việt
Thương người như thể thương thân, lá lành đùm lá rách là hai câu gần như ai cũng thuộc. Chúng cho thấy lòng nhân ái không phải điều cao xa mà là cách sống hằng ngày trong gia đình, làng xóm.
Thước đo giá trị con người
Đặt nhân nghĩa lên trên bạc tiền, ca dao đưa ra một thước đo khác với của cải: người đáng quý là người giữ được tình nghĩa. Lời trách “tham vàng phụ nghĩa” cho thấy dân gian coi việc phụ nghĩa là điều đáng xấu hổ.
Niềm tin vào lẽ công bằng
Những câu “ở hiền gặp lành”, “gieo gió gặt bão” giúp người lương thiện yên tâm sống tốt và răn đe kẻ làm điều ác. Truyện cổ tích Việt Nam vì thế thường kết thúc có hậu cho người hiền.
Ca dao về nhân nghĩa trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7 chương trình cũ, bài Tục ngữ về con người và xã hội: câu 7 là “Thương người như thể thương thân”.
- Giáo dục công dân 6, Kết nối tri thức, bài Yêu thương con người: có bài tập tìm ca dao, tục ngữ về yêu thương con người và thảo luận ý nghĩa.
- Ngữ văn 7, Chân trời sáng tạo: bài đọc Những kinh nghiệm dân gian về con người và xã hội có nhiều câu tục ngữ về cách đối nhân xử thế.
Câu hỏi thường gặp
Nhân nghĩa là gì?
“Nhân” là lòng thương người, “nghĩa” là lẽ phải và tình nghĩa. Sống nhân nghĩa là biết thương, biết giúp người và giữ trọn tình nghĩa, không vì lợi mà quên.
Câu tục ngữ nào nói về lòng nhân ái hay nhất?
Phổ biến nhất là “Thương người như thể thương thân” và “Lá lành đùm lá rách”. Hai câu này hay xuất hiện trong đề văn bàn về tình thương giữa người với người.
“Một miếng khi đói bằng một gói khi no” khuyên điều gì?
Câu này khuyên giúp người đúng lúc họ khó khăn, vì khi ấy sự giúp đỡ dù nhỏ cũng quý giá. Nó cũng nhắc người được giúp nhớ ơn.
Ca dao về nhân nghĩa và ca dao về đoàn kết khác nhau thế nào?
Ca dao về đoàn kết nhấn vào sức mạnh khi mọi người góp sức với nhau. Ca dao về nhân nghĩa nhấn vào lòng tốt và tình nghĩa của từng người với người khác. Hai chủ đề bổ sung cho nhau, xem thêm ca dao về đoàn kết.
Lời kết
Mười câu ca dao về nhân nghĩa ở trên nhắc rằng của cải có thể mất, còn tình người và lẽ phải thì cần giữ suốt đời. Bạn có thể đọc thêm các bài trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.