Kỹ năng sống là những khả năng giúp một người ứng xử tích cực và linh hoạt trước các đòi hỏi, thử thách của đời sống hằng ngày: biết tự hiểu mình, biết giao tiếp, biết đưa ra quyết định, biết giữ bình tĩnh khi gặp chuyện khó. Nói gọn, nếu kiến thức trả lời câu “biết gì”, thì kỹ năng sống trả lời câu “sống và xử lí thế nào”.
| Nghĩa ngắn | Khả năng ứng phó tích cực, thích nghi với các tình huống của cuộc sống |
| Gốc khái niệm | Dịch từ tiếng Anh life skills, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phổ biến trong giáo dục |
| Gồm | Mười kỹ năng cốt lõi theo WHO, xếp thành năm cặp |
| Rèn ở đâu | Gia đình, nhà trường, hoạt động trải nghiệm, va chạm thực tế |
WHO định nghĩa kỹ năng sống ra sao?
Định nghĩa được trích nhiều nhất đến từ Tổ chức Y tế Thế giới. Theo đó, kỹ năng sống là các khả năng hành xử tích cực, biết thích ứng, nhờ đó mỗi người xử lí tốt các đòi hỏi và thử thách của cuộc sống hằng ngày. Bản tiếng Anh dùng hai chữ adaptive và positive: thích ứng nghĩa là xoay xở được khi hoàn cảnh đổi khác, tích cực nghĩa là vẫn hướng tới cách giải quyết tốt chứ không buông xuôi.
Từ định nghĩa ấy, WHO nêu mười kỹ năng cốt lõi, ghép thành năm cặp:
| Cặp | Hai kỹ năng | Ví dụ ở tuổi học trò |
|---|---|---|
| 1 | Ra quyết định – giải quyết vấn đề | Chọn ban học, xử lí khi bị điểm kém |
| 2 | Tư duy sáng tạo – tư duy phản biện | Nghĩ cách làm dự án mới; không tin ngay tin đồn trên mạng |
| 3 | Giao tiếp hiệu quả – quan hệ với người khác | Nói rõ ý muốn với bố mẹ, giữ tình bạn lâu dài |
| 4 | Tự nhận thức – thấu cảm | Biết điểm mạnh, yếu của mình; hiểu cảm xúc của bạn |
| 5 | Ứng phó với cảm xúc – ứng phó với căng thẳng | Bình tĩnh khi tức giận, sắp xếp việc trước mùa thi |
Các tài liệu giáo dục cũng nói rõ: không có bản liệt kê nào được coi là chốt hạ. Mỗi nước, mỗi chương trình có thể thêm kỹ năng phù hợp: an toàn giao thông, phòng tránh xâm hại, quản lí tiền tiêu vặt, sơ cứu cơ bản.
Người có kỹ năng sống thường cư xử thế nào?
Kỹ năng sống khó đo bằng điểm số. Nó hiện ra trong những việc rất nhỏ.
Một bạn bị nhóm đổ lỗi vì dự án trễ hạn. Bạn có kỹ năng giao tiếp sẽ hỏi lại xem phần nào chậm, đề nghị chia lại việc, thay vì cãi nhau trong nhóm chat. Một bạn khác lần đầu đi xe buýt một mình, lạc tuyến. Bạn ấy hỏi tài xế, xem bản đồ, gọi về nhà báo vị trí. Đó là giải quyết vấn đề.
Mấy biểu hiện dễ thấy:
- Biết nói “không” với lời rủ rê nguy hiểm mà không làm mất lòng người khác.
- Tự lo được việc của mình: dậy đúng giờ, soạn sách vở, nấu được bữa đơn giản.
- Khi buồn hay giận, biết tìm cách làm dịu thay vì trút lên người xung quanh.
- Lắng nghe trọn câu của người khác rồi mới phản hồi.
Không ai giỏi đều cả mười kỹ năng. Người hướng ngoại có thể giao tiếp rất tốt nhưng lại vụng về khi phải tự xoay xở một mình. Điều đáng quan tâm là mình đang thiếu ở đâu để rèn thêm, chứ không phải chấm điểm ai “có” hay “không có” kỹ năng sống.
Vì sao có người thiếu kỹ năng sống và hậu quả của nó?
Lí do thường không nằm ở một người. Trẻ được bố mẹ làm thay mọi việc ít có dịp tự xoay xở. Lịch học dày khiến học sinh chỉ quen với bài vở, còn chuyện đi chợ, đi đường, nói chuyện với người lạ thì ngại. Nhiều tương tác chuyển sang màn hình, nên kỹ năng nói chuyện trực tiếp, đọc nét mặt người đối diện cũng ít được luyện.
Hậu quả bộc lộ rõ nhất khi bước vào môi trường mới: lên cấp, đi học xa nhà, đi làm thêm. Người thiếu kỹ năng ứng phó với căng thẳng dễ hoảng khi thi cử dồn dập; người thiếu tư duy phản biện dễ bị lừa bởi tin giả hay chiêu dụ dỗ trên mạng; người thiếu kỹ năng tự lập thì gặp chuyện nhỏ cũng phải gọi về nhà. Bài tự lập là gì và cách rèn tính tự lập nói kĩ hơn về một mảng trong số đó.
Ngược lại, rèn kỹ năng sống từ sớm giúp các em tự tin hơn, ít va vấp hơn và dễ hòa nhập với tập thể. Đó cũng là lí do các trường đưa hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ, giờ sinh hoạt chủ đề vào chương trình.
Kỹ năng sống, kỹ năng mềm và trí tuệ cảm xúc
| Khái niệm | Phạm vi | Gắn với |
|---|---|---|
| Kỹ năng sống | Rộng nhất: mọi khả năng giúp sống an toàn, tích cực | Đời sống hằng ngày, từ nhỏ tới lớn |
| Kỹ năng mềm | Các kỹ năng làm việc với con người: giao tiếp, làm nhóm, quản lí thời gian | Học tập, công việc |
| Trí tuệ cảm xúc (EQ) | Khả năng nhận biết, điều khiển cảm xúc của mình và hiểu cảm xúc người khác | Tâm lí, quan hệ |
Ba khái niệm chồng lên nhau một phần. Giao tiếp vừa là kỹ năng sống vừa là kỹ năng mềm; ứng phó với cảm xúc thì gần với EQ. Nhưng nấu cơm, bơi, biết gọi số khẩn cấp là kỹ năng sống mà ít ai gọi là kỹ năng mềm. Muốn tách rõ hơn, đọc thêm kỹ năng mềm và các nhóm kỹ năng cần có và chỉ số EQ nói lên điều gì.
Dựng lều, nhóm lửa, sơ cứu từng được rèn rất kỹ trong phong trào hướng đạo sinh với châm ngôn “Sắp sẵn”.
Viết bài nghị luận về kỹ năng sống
Đề kiểu “Suy nghĩ về việc rèn luyện kỹ năng sống của học sinh” khá quen ở lớp 7 đến lớp 9. Một hướng triển khai gọn:
- Giải thích: kỹ năng sống là gì, khác kiến thức sách vở ở đâu.
- Thực trạng: nhiều bạn học giỏi nhưng lúng túng khi tự lo việc, khi bị bắt nạt, khi phải trình bày trước đám đông.
- Nguyên nhân và hậu quả: như đã nêu ở trên, kèm một dẫn chứng cụ thể em từng thấy.
- Giải pháp: bắt đầu từ việc nhỏ ở nhà, tham gia câu lạc bộ, dám nhận việc trong lớp.
Cấu trúc này khớp với dàn ý trong văn mẫu nghị luận vấn đề đời sống lớp 7. Khi viết, lưu ý chữ “kỹ năng” có thể viết “kĩ năng”; cả hai cách đều được chấp nhận, xem kĩ năng hay kỹ năng đúng chính tả.
Mấy điều hay được hỏi về kỹ năng sống
Kỹ năng sống tiếng Anh là gì?
Là life skills. Môn học về mảng này hay được gọi là life skills education, cũng là tên các tài liệu của WHO dành cho trường học.
Các kỹ năng sống cơ bản là gì?
Theo WHO có mười kỹ năng cốt lõi: ra quyết định, giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo, tư duy phản biện, giao tiếp, quan hệ với người khác, tự nhận thức, thấu cảm, ứng phó với cảm xúc và ứng phó với căng thẳng.
Kỹ năng sống có học được không hay là bẩm sinh?
Học được. Tính cách có thể khiến người này dễ học kỹ năng này hơn người kia, nhưng phần lớn kỹ năng sống hình thành qua luyện tập, quan sát và trải nghiệm. Càng được tự làm, tự chịu trách nhiệm sớm thì càng vững.
Học sinh tiểu học nên rèn kỹ năng sống nào trước?
Thường là các kỹ năng giữ an toàn (qua đường, không đi theo người lạ, nhớ số điện thoại người thân), tự phục vụ (ăn, mặc, dọn đồ) và nói lên cảm xúc của mình. Những kỹ năng phức tạp hơn như phản biện, ra quyết định sẽ đến dần theo tuổi.