EQ là viết tắt của emotional quotient, thường được hiểu là trí tuệ cảm xúc: khả năng nhận ra, hiểu và điều khiển cảm xúc của chính mình, đồng thời đọc được cảm xúc của người khác để cư xử cho phù hợp. Ai hỏi “EQ là cái gì” thì nói gọn: IQ cho biết bạn giải bài nhanh đến đâu, còn EQ cho biết bạn xử lí cơn giận, nỗi buồn và các mối quan hệ khéo đến đâu.
| Nghĩa ngắn | Trí tuệ cảm xúc, năng lực hiểu và điều tiết cảm xúc |
| Gốc từ | Tiếng Anh: emotional quotient; giới nghiên cứu hay gọi emotional intelligence (EI) |
| Loại từ | Danh từ, viết tắt; dùng như “chỉ số EQ”, “EQ cao”, “EQ thấp” |
| Sắc thái | Trung tính; “EQ thấp” là lời chê khá phổ biến trên mạng |
EQ là gì?
Chữ quotient nghĩa là thương số, cùng gốc với chữ Q trong IQ. Gọi là “chỉ số” nhưng EQ không có một con số chuẩn được cả giới khoa học công nhận như IQ. Vì vậy trong sách vở chuyên ngành, người ta chuộng cụm emotional intelligence hơn.
Khái niệm này được hai nhà tâm lý học Peter Salovey và John D. Mayer đưa ra trong một bài báo khoa học năm 1990, đăng trên tạp chí Imagination, Cognition and Personality. Họ mô tả một nhóm năng lực: nhận biết và biểu lộ cảm xúc chính xác, điều tiết cảm xúc, dùng cảm xúc để lập kế hoạch và tạo động lực. Về sau mô hình của họ được chia thành bốn nhánh: nhận biết cảm xúc, dùng cảm xúc hỗ trợ suy nghĩ, hiểu cảm xúc và quản lí cảm xúc.
Người đưa chữ này ra khỏi phòng thí nghiệm là nhà báo khoa học Daniel Goleman, với cuốn Emotional Intelligence năm 1995. Goleman chia EQ thành năm thành phần dễ nhớ: tự nhận thức, tự điều chỉnh, động lực, thấu cảm và kĩ năng xã hội. Cách chia này được các khóa kĩ năng mềm và sách phát triển bản thân dùng nhiều nhất.
Người có EQ cao cư xử khác ở những điểm nào
EQ không lộ ra trong một bài kiểm tra trên giấy mà trong những tình huống rất đời. Thử hình dung vài cảnh quen thuộc.
Bị điểm kém, một bạn đóng sầm cửa phòng, bạn khác ngồi im một lúc rồi nói được “mình đang bực vì đã ôn sai phần”. Gọi đúng tên cảm xúc của mình là dấu hiệu đầu tiên mà các nhà tâm lý nhắc tới.
Trong buổi làm việc nhóm, có người nhận ra cậu bạn ít nói hôm nay buồn bất thường và hỏi han sau giờ học, thay vì trách cậu ta lười. Đó là thấu cảm: đọc được cảm xúc qua nét mặt, giọng nói, cả sự im lặng.
Khi cãi nhau với bố mẹ, người biết kiềm chế cơn nóng giận sẽ đợi cả hai nguôi rồi mới nói tiếp, chọn lời để người nghe không thấy bị tấn công. Ông bà mình gói ý này trong câu lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.
Cũng cần nói rõ: EQ cao không có nghĩa là luôn vui vẻ, luôn nhường nhịn hay không bao giờ khóc. Người hiểu cảm xúc của mình vẫn buồn, vẫn giận, chỉ là họ ít để cảm xúc lái thay mình. Những dấu hiệu trên là để tự quan sát, không phải thang đo để dán nhãn bạn bè. Câu chê EQ thấp trên mạng cũng thế: đó là cách nói đời thường, không phải một chẩn đoán, và rất dễ thành cái nhãn.
Điều gì nuôi lớn hay bào mòn trí tuệ cảm xúc
Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất EQ bẩm sinh bao nhiêu phần, học được bao nhiêu phần. Psychology Today nghiêng về phía có thể rèn luyện, và chỉ ra hai thói quen đơn giản: đặt tên cho cảm xúc, dừng lại một nhịp trước khi phản ứng. Ở mức đời sống, có vài yếu tố hay được nhắc tới:
- Nếp nhà: trẻ lớn lên trong gia đình được phép nói “con buồn”, “con sợ” thường quen gọi tên cảm xúc sớm hơn trẻ bị bảo “con trai thì không được khóc”.
- Trải nghiệm với người khác: làm việc nhóm, chơi thể thao, tham gia câu lạc bộ cho nhiều dịp va chạm và học cách thương lượng.
- Đọc và nghe: đọc văn, xem phim, nghe người khác kể chuyện là cách tập đặt mình vào vị trí người khác.
- Áp lực kéo dài: thiếu ngủ, học quá tải, căng thẳng triền miên khiến ai cũng dễ cáu gắt hơn, kể cả người vốn điềm tĩnh; nếu đã thành tình trạng cạn kiệt vì quá tải thì cần nghỉ ngơi trước đã.
Về tác động, EQ thường được gắn với khả năng làm việc nhóm, giữ quan hệ bạn bè, xử lí xung đột. Nhưng nên đọc các lời quảng cáo “EQ quyết định 80% thành công” với chút dè dặt. Wikipedia tổng hợp nhiều phê bình cho rằng khả năng dự đoán thành tích của EQ khá yếu khi đã tính tới IQ và tính cách, còn Psychology Today ghi nhận các nghiên cứu về EQ và hiệu quả công việc cho kết quả lẫn lộn.
EQ và IQ: hai thước đo, không phải hai đối thủ
| Tiêu chí | IQ | EQ |
|---|---|---|
| Viết tắt của | Intelligence quotient, chỉ số thông minh | Emotional quotient, chỉ số cảm xúc |
| Nói về | Suy luận, ghi nhớ, giải quyết vấn đề | Nhận biết, hiểu và điều tiết cảm xúc |
| Cách đo | Có các bài trắc nghiệm chuẩn hóa lâu đời | Chưa có bài đo được công nhận rộng rãi; nhiều bài là tự đánh giá |
| Thấy rõ khi | Làm bài thi, xử lí con số, logic | Cãi nhau, làm nhóm, an ủi người khác |
Hai chỉ số không loại trừ nhau. Một học sinh giỏi toán vẫn có thể rất biết lắng nghe, và ngược lại. Bàn chuyện “EQ quan trọng hơn IQ” thực ra là một đề tranh luận, chưa phải kết luận khoa học.
Đưa trí tuệ cảm xúc vào bài văn nghị luận
Đề về cách ứng xử, về sự tử tế hay về áp lực của người trẻ rất hợp để dùng khái niệm này. Một hướng triển khai gọn:
- Giải thích: EQ là năng lực hiểu và làm chủ cảm xúc, không phải sự khéo léo để lấy lòng người khác.
- Bàn luận: thiếu EQ thì một lời nói lúc nóng giận có thể làm vỡ một tình bạn; có EQ thì mâu thuẫn được gỡ bằng đối thoại.
- Phản đề: phê phán việc dùng “EQ thấp” như một cái nhãn chê bai người khác trên mạng.
- Bài học: tập gọi tên cảm xúc, tập lắng nghe trước khi phán xét.
Dàn ý và bài mẫu cùng dạng có trong bộ văn mẫu nghị luận về vấn đề của tuổi trẻ.
Những điều người ta hay hỏi khi nghe chữ EQ
EQ là cái gì, nói cho dễ hiểu?
EQ là “độ khéo” trong chuyện cảm xúc: biết mình đang thấy gì, biết người khác đang thấy gì, và cư xử sao cho không làm tổn thương ai, kể cả chính mình. Nó không đo bạn thông minh tới đâu mà đo cách bạn sống cùng người khác.
EQ có rèn luyện được không?
Nhiều nhà tâm lý cho rằng có, ít nhất là một phần. Những việc nhỏ như viết nhật kí cảm xúc, đếm vài nhịp thở trước khi trả lời, hỏi lại “ý bạn là…” khi chưa hiểu người khác đều là cách luyện tập.
Bài test EQ trên mạng có chính xác không?
Nên xem chúng như trò chơi tự khám phá. Phần lớn là bảng câu hỏi tự đánh giá, dễ bị ảnh hưởng bởi việc mình muốn trông “tốt” ra sao, và chưa có bài nào được công nhận rộng rãi như trắc nghiệm IQ. Không cần trả tiền cho một con số EQ.
EQ thấp có phải là bệnh không?
Không. EQ không phải chẩn đoán y khoa, và “EQ thấp” chỉ là cách nói đời thường. Tuy vậy, nếu bạn thường xuyên mất kiểm soát cảm xúc, buồn bã kéo dài hay thấy khó hòa nhập, hãy nói chuyện với người thân, thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
EQ cao có phải là lúc nào cũng nhịn?
Không hẳn. Người có trí tuệ cảm xúc biết khi nào cần lùi một bước, nhưng cũng biết nói “không” và bày tỏ sự không đồng ý một cách bình tĩnh. Nhịn mãi mà dồn nén thì lại là chuyện khác.