Kỹ năng mềm là những khả năng giúp một người giao tiếp, hợp tác, tự quản lí bản thân và xử lí tình huống với người khác, không gắn với một nghề cụ thể nào. Trong tiếng Anh gọi là soft skills, đối lập với kỹ năng cứng (hard skills) là kiến thức chuyên môn. Dưới đây là các kỹ năng mềm cần có, cách phân biệt và cách rèn từ khi còn đi học.
| Nghĩa ngắn | Năng lực “làm người, làm việc cùng người”, dùng được ở mọi nghề |
| Tiếng Anh | Soft skills, có khi gọi là kỹ năng sống, kỹ năng cốt lõi |
| Trái với | Kỹ năng cứng: chuyên môn, kĩ thuật đo đếm được |
| Ví dụ | Giao tiếp, làm việc nhóm, quản lí thời gian, giải quyết vấn đề |
Chữ “mềm” trong kỹ năng mềm từ đâu ra
Cụm soft skills ra đời để đặt cạnh hard skills. Loại “cứng” là những việc gắn với máy móc, công cụ, quy trình kỹ thuật. Loại “mềm” là những việc gắn với con người: dẫn dắt, động viên, truyền đạt, phối hợp. Chữ này lan dần từ môi trường huấn luyện sang giáo dục và doanh nghiệp, nhưng mốc thời gian cụ thể thì các tài liệu ghi không giống nhau.
Ngày nay, kỹ năng mềm được hiểu rộng là các phẩm chất và năng lực tâm lí – xã hội áp dụng được cho gần như mọi công việc. Một kế toán, một bác sĩ hay một thợ điện đều cần biết lắng nghe, biết giữ lời hẹn, biết bình tĩnh khi có sự cố.
Chữ “kỹ năng” còn hay viết là “kĩ năng”; cả hai đều được chấp nhận, xem thêm chuyện i ngắn hay y dài trong chữ kĩ năng.
Kỹ năng mềm khác kỹ năng cứng ra sao?
| Tiêu chí | Kỹ năng cứng | Kỹ năng mềm |
|---|---|---|
| Bản chất | Kiến thức, thao tác chuyên môn | Cách ứng xử, tư duy, tự quản lí |
| Cách học | Qua lớp học, sách, chứng chỉ | Qua trải nghiệm, va chạm, tự rèn hằng ngày |
| Đo lường | Dễ kiểm tra bằng bài thi, sản phẩm | Khó chấm điểm, thể hiện qua hành vi |
| Phạm vi | Gắn với một nghề cụ thể | Dùng được ở hầu hết mọi nghề |
| Ví dụ | Giải phương trình, lập trình, đánh máy, lái xe | Thuyết trình, thương lượng, giữ bình tĩnh, nhận lỗi |
Hai loại này bổ sung cho nhau chứ không loại trừ. Một bạn giỏi Toán nhưng không biết giảng cho bạn cùng nhóm hiểu thì khó làm trưởng nhóm. Một bạn nói hay mà không có kiến thức thì lời nói rỗng.
Những nhóm kỹ năng mềm cần có
Không có danh sách “chuẩn” duy nhất; mỗi tổ chức chia một kiểu. Có thể gom thành năm nhóm dễ nhớ:
Giao tiếp và lắng nghe
Nói rõ ý mình, viết tin nhắn mạch lạc, và quan trọng không kém: nghe hết câu người khác rồi mới đáp. Ông bà ta dặn “Lời nói chẳng mất tiền mua”, nhiều câu tương tự có trong tuyển ca dao, tục ngữ dạy cách ăn nói.
Làm việc nhóm
Biết nhận phần việc, làm đúng hạn, góp ý không làm bạn tự ái, chấp nhận ý kiến khác mình. Bài thuyết trình nhóm ở lớp là chỗ luyện tốt nhất.
Quản lí thời gian và bản thân
Lập kế hoạch, ưu tiên việc quan trọng, không để nước đến chân mới nhảy. Ai hay chạy hạn chót nộp bài vào phút cuối sẽ hiểu nhóm này cần cỡ nào. Tự lo việc của mình mà không cần nhắc cũng thuộc nhóm này; bài tính tự lập ở người trẻ bàn kĩ hơn.
Tư duy và giải quyết vấn đề
Nhìn ra vấn đề nằm ở đâu, nghĩ vài phương án, chọn cách hợp lí, thử rồi rút kinh nghiệm. Tư duy phản biện và sáng tạo cũng hay được xếp vào đây.
Hiểu và điều khiển cảm xúc
Nhận ra mình đang giận hay buồn, không trút cơn bực lên người khác, đặt mình vào vị trí bạn để hiểu. Phần này gần với khái niệm chỉ số trí tuệ cảm xúc.
Vì sao kỹ năng mềm quan trọng?
Lí do đầu tiên rất đời thường: con người hiếm khi làm việc một mình. Ở trường có nhóm học tập, ở nhà có anh chị em, đi làm có đồng nghiệp và khách hàng. Kiến thức giúp mình làm được việc; kỹ năng mềm giúp việc ấy trôi chảy khi có người khác cùng tham gia.
Lí do thứ hai: công việc thay đổi nhanh. Nhiều thao tác chuyên môn có thể được máy móc hay phần mềm làm thay, còn khả năng thuyết phục, hợp tác, thích nghi thì khó thay hơn. Nhà tuyển dụng vì thế ngày càng hỏi kỹ về cách ứng viên xử lí xung đột hay làm việc nhóm, bên cạnh bằng cấp.
Lí do thứ ba nằm ở chính người học. Bạn biết quản lí thời gian thì bớt căng thẳng mùa thi; biết nói lời xin lỗi thì giữ được tình bạn. Thiếu kỹ năng mềm không làm ai kém thông minh hơn, nhưng làm họ thiệt thòi trong nhiều tình huống.
Tin vui là kỹ năng mềm học được, và không nhất thiết phải tốn tiền. Làm lớp trưởng, tham gia câu lạc bộ, làm thêm dịp hè, xung phong thuyết trình, viết nhật kí tự nhìn lại mình: đều là cách rèn.
Những câu hỏi về kỹ năng mềm học sinh hay đặt ra
Các kỹ năng mềm cần có là gì?
Thường được nhắc nhiều nhất là giao tiếp, làm việc nhóm, quản lí thời gian, giải quyết vấn đề, tư duy phản biện, thích nghi và điều khiển cảm xúc. Tùy nghề mà nhóm nào được coi trọng hơn.
Soft skills là gì?
Là tên tiếng Anh của kỹ năng mềm, chỉ các năng lực về ứng xử, giao tiếp và tự quản lí, phân biệt với hard skills là kỹ năng chuyên môn.
Kỹ năng mềm có phải là kỹ năng sống không?
Hai khái niệm chồng lấn nhiều. Kỹ năng sống rộng hơn, gồm cả tự chăm sóc bản thân, an toàn, sơ cứu; kỹ năng mềm thường nhấn vào giao tiếp, hợp tác và hiệu quả công việc.
Học sinh có cần học khóa kỹ năng mềm không?
Không bắt buộc. Khóa học có thể giúp định hướng, nhưng phần lớn kỹ năng mềm được rèn qua hoạt động thật: làm nhóm, tham gia phong trào, tự lên kế hoạch học tập.