Gothic là tên một phong cách kiến trúc và nghệ thuật ra đời ở Pháp thời Trung cổ, về sau được dùng cho cả một dòng văn học u tối, rùng rợn và một lối ăn mặc toàn màu đen của giới trẻ (goth). Vì vậy, hỏi gothic là gì thì câu trả lời tùy bạn đang nhìn một nhà thờ, đọc một cuốn tiểu thuyết ma hay lướt ảnh thời trang.
| Nghĩa thường gặp | Kiến trúc Trung cổ châu Âu; văn học kinh dị lãng mạn; phong cách goth |
| Gốc từ | Tiếng Latinh muộn Gothicus: thuộc về người Goth |
| Cách viết, đọc | Gothic, Gô-tích; tiếng Việt cũ còn gọi là kiểu “Gô-tích” |
| Sắc thái | Trung tính; khi nói về thời trang thường gợi vẻ bí ẩn, u buồn |
Tên gọi gothic bắt nguồn từ một lời chê
Người Goth là các bộ tộc gốc German từng đánh vào Đế chế La Mã. Với người La Mã, họ là “man di”. Đến thời Phục hưng, các học giả Ý vốn mê kiến trúc cổ điển Hy Lạp, La Mã nhìn những nhà thờ nhọn hoắt của thời Trung cổ và gọi đó là lối “của người Goth”, ý nói thô kệch, kém văn minh. Thực ra người Goth chẳng liên quan gì tới các công trình ấy. Thời đó, phong cách này còn được gọi là opus Francigenum, “lối xây của người Pháp”.
Cái tên mang ý chê dần mất đi sắc thái xấu. Từ thế kỷ 18, gothic được dùng như một nhãn trung tính, rồi lan sang văn chương, âm nhạc và thời trang. Chữ này vào tiếng Việt qua tiếng Pháp (gothique) và tiếng Anh, nên sách cũ hay phiên là “Gô-tích”.
Kiến trúc gothic: vòm nhọn, trụ bay và kính màu
Lối kiến trúc này xuất hiện vào thế kỷ 12 ở vùng Île-de-France, miền bắc nước Pháp, rồi lan khắp Tây Âu và kéo dài tới khoảng giữa thế kỷ 16. Nó thay vòm tròn nặng nề của kiến trúc Roman bằng ba thứ dễ nhận ra:
- Vòm nhọn: cửa, cửa sổ, trần đều vút lên thành đỉnh nhọn.
- Vòm sườn: những đường gân đá đỡ mái, dồn sức nặng về các cột.
- Trụ bay: những trụ chống nghiêng ở bên ngoài, đỡ sức đẩy của mái cao, nhờ đó tường mỏng đi và có chỗ cho cửa kính màu rất lớn, nổi tiếng nhất là ô cửa sổ hoa hồng.
Nhà thờ Đức Bà Paris, nhà thờ Chartres, Reims hay Amiens là những ví dụ hay được nhắc. Ở Việt Nam, Nhà thờ Lớn Hà Nội được người Pháp cho xây cuối thế kỷ 19 theo lối gothic, nhìn hai tháp chuông vuông và ô cửa hoa hồng là nhận ra ngay.
Nhiều thánh đường gothic mọc lên cùng thời với thời Thập tự chinh, khi niềm tin tôn giáo chi phối cả đời sống châu Âu.
Văn học gothic: lâu đài cổ, bóng ma và nỗi sợ
Trong văn chương, gothic chỉ loại truyện kết hợp không khí lãng mạn với yếu tố rùng rợn: lâu đài đổ nát, hầm tối, lời nguyền, hồn ma, những bí mật gia tộc. Cuốn được coi là mở đầu là Lâu đài Otranto (The Castle of Otranto) của nhà văn Anh Horace Walpole, in năm 1764. Ở lần in thứ hai, chính tác giả gắn cho nó phụ đề “A Gothic Story”, và cái nhãn ấy theo luôn cả một dòng truyện.
Về sau có Frankenstein của Mary Shelley, Dracula của Bram Stoker, những truyện ngắn ám ảnh của Edgar Allan Poe. Điểm chung không nằm ở chuyện dọa người đọc, mà ở cảm giác bất an kéo dài: nhân vật bị giam trong một không gian khép kín, quá khứ đè nặng lên hiện tại. Thể loại kinh dị hiện đại, kể cả những cú hù dọa giật mình trong phim và game, đều mang ít nhiều dấu vết của văn học gothic.
Gần với gothic nhưng đặt trong thế giới tưởng tượng có phép thuật là dòng giả tưởng u tối; thể loại dark fantasy chỉ ra dấu hiệu và chỗ khác kinh dị.
Một mô típ quen của dòng truyện này là kẻ song trùng, bản sao mang đúng gương mặt nhân vật, như gã trùng tên trùng mặt trong truyện William Wilson của Poe.
Gothic trong thời trang và phong cách goth
Đầu thập niên 1980, ở Anh hình thành một cộng đồng nghe gothic rock, một nhánh của nhạc hậu punk. Từ đó có chữ goth: người theo phong cách này mặc đồ đen, ren, nhung, áo corset, đeo trang sức bạc, trang điểm da nhợt với son và kẻ mắt đậm. Phong cách gothic về sau tách ra nhiều kiểu như gothic Victoria (váy dài, cổ cao), gothic lolita của Nhật hay kiểu tối giản hằng ngày.
Goth hay bị nhầm với emo vì cùng chuộng màu đen. Khác biệt chính nằm ở gốc nhạc và tinh thần: goth thiên về vẻ cổ điển, huyền bí; còn emo xuất phát từ dòng nhạc rock cảm xúc, đề cao sự bộc lộ nỗi buồn cá nhân.
Đặt chữ gothic vào câu cho đúng ngữ cảnh
- Học sử, nghệ thuật: “Nhà thờ Chartres là công trình gothic tiêu biểu với các trụ bay và cửa kính màu.”
- Nói về sách: “Mình đang đọc một cuốn tiểu thuyết gothic, lâu đài cổ, mưa bão, có cả hồn ma.”
- Bình luận ảnh thời trang: “Bộ váy đen ren này đậm chất gothic ghê.”
- Thiết kế: “Logo dùng font chữ gothic nét gãy nhìn rất cổ.”
- Trò chuyện về phim: “Không khí phim u ám kiểu gothic, nhạc nền nghe là thấy lạnh gáy.”
Trong bài văn, bài thuyết trình, nên nói rõ “kiến trúc gothic”, “tiểu thuyết gothic” hay “phong cách gothic” để người nghe khỏi đoán. Muốn mô tả một phong cách theo nghĩa rộng, có thể dùng thêm từ aesthetic để chỉ gu thẩm mỹ.
Hỏi đáp về gothic
Phong cách gothic là gì?
Tùy lĩnh vực. Trong kiến trúc là lối xây vòm nhọn, trụ bay, kính màu thời Trung cổ. Trong thời trang là cách ăn mặc tông đen, ren, nhung, trang sức bạc, gợi vẻ cổ điển và bí ẩn.
Gothic nghĩa là gì trong văn học?
Là dòng truyện pha lãng mạn với rùng rợn, đặt trong lâu đài, tu viện hay ngôi nhà cổ, có bí mật, lời nguyền hoặc yếu tố siêu nhiên. Tác phẩm mở đầu thường được nhắc là Lâu đài Otranto (1764).
Goth và gothic khác nhau thế nào?
Gothic là tính từ, dùng cho kiến trúc, văn học, nghệ thuật và phong cách. Goth thường chỉ người theo trào lưu ăn mặc, nghe nhạc gothic, hoặc chính trào lưu ấy.
Gothic có phải là ma quỷ, đen tối không?
Không. Gothic chỉ là một phong cách thẩm mỹ, chuộng vẻ u buồn và cổ kính. Một nhà thờ gothic là nơi cầu nguyện, còn người mặc đồ goth đơn giản là thích gu đó.
Goth là gì, goth girl là ai?
Goth là tiểu văn hóa nhạc và thời trang hình thành ở Anh đầu thập niên 1980, mọc ra từ dòng gothic rock hậu punk với những ban nhạc như Bauhaus, Siouxsie and the Banshees, The Cure. Đêm nhạc Batcave mở năm 1982 ở Soho, London hay được coi là chỗ tụ tập đầu tiên của dân áo đen, tóc dựng, mặt đánh phấn trắng. Về sau trào lưu tách thành nhiều nhánh như cybergoth pha màu neon hay pastel goth trộn màu kẹo ngọt.
Goth girl (hay goth boy) chỉ người theo phong cách này. Cụm từ trung tính khi mô tả gu ăn mặc; đừng dùng nó để trêu chọc ngoại hình người khác. Mặc đồ goth cũng không có nghĩa người đó buồn bã hay mê chuyện ma quỷ, phần lớn chỉ thấy màu đen và vẻ cổ kính là đẹp.