Dark fantasy là một nhánh của truyện kỳ ảo (fantasy), trong đó thế giới phép thuật và siêu nhiên được kể bằng không khí u ám, rùng rợn của truyện kinh dị. Tiếng Việt thường dịch là kỳ ảo u tối hay giả tưởng hắc ám. Ở thể loại dark fantasy, ranh giới thiện ác mờ đi, quái vật có khi đáng thương hơn đáng sợ, và câu chuyện không hứa một kết thúc có hậu.
| Khái niệm | Truyện kỳ ảo pha chất kinh dị: có phép thuật, siêu nhiên và không khí u ám |
| Nghĩa từng chữ | Dark: tối, u ám; fantasy: kỳ ảo, giả tưởng |
| Thuộc | Thể loại nhỏ của fantasy, giáp ranh với truyện kinh dị |
| Dấu hiệu nhận biết | Yếu tố siêu nhiên, giọng rùng rợn, nhân vật đạo đức xám, kết thúc không chắc có hậu |
Dark fantasy nghĩa là gì?
Tách hai chữ ra: fantasy là truyện kỳ ảo, có phép thuật, thần linh, quái vật hay một thế giới tưởng tượng; dark là tối. Ghép lại, dark fantasy là truyện kỳ ảo đã bị kéo về phía bóng tối. Câu chuyện vẫn có pháp sư, ma cà rồng, lời nguyền, nhưng thay cho cảm giác phiêu lưu hào hứng là nỗi bất an, ghê sợ, đôi khi cả tiếng cười chua chát.
Đây không phải thuật ngữ của sách Ngữ văn. Nó là nhãn thể loại mà giới xuất bản, thư viện và người đọc phương Tây dùng để xếp sách, rồi lan sang phim, truyện tranh, game. Chính các nhà phê bình cũng thừa nhận ranh giới của nó khá mơ hồ. Điểm mọi người đồng ý là: phải có yếu tố siêu nhiên hoặc phép thuật. Một truyện về kẻ sát nhân bình thường, dù đẫm máu đến đâu, vẫn chỉ là truyện kinh dị chứ chưa phải dark fantasy.
Nếu cần một điểm tựa quen thuộc với học sinh, có thể nhìn dark fantasy như họ hàng xa của những chi tiết kì ảo trong truyện truyền kì. Cái kì ảo ở đó vốn đã có ma quỷ, âm phủ; dark fantasy chỉ đẩy phần rùng rợn lên làm giọng chính của cả tác phẩm.
Kỳ ảo thường, kinh dị và dark fantasy
| Tiêu chí | Fantasy thông thường | Dark fantasy | Kinh dị (horror) |
|---|---|---|---|
| Yếu tố siêu nhiên | Bắt buộc | Bắt buộc | Có thể có hoặc không |
| Không khí | Phiêu lưu, kỳ thú | U ám, rùng rợn, bất an | Sợ hãi, căng thẳng |
| Thiện và ác | Phân tuyến rõ | Mờ nhòe, nhân vật đạo đức xám | Thường có kẻ gây hại rõ ràng |
| Kết thúc | Thường có hậu | Không hứa có hậu | Tùy truyện |
| Mục đích chính | Mở ra thế giới mới | Khám phá mặt tối của thế giới ấy | Gây sợ |
Gần với dark fantasy còn có grimdark, một nhánh nặng nề hơn nữa, nơi thế giới gần như không còn chỗ cho điều tốt đẹp. Còn văn học gothic với lâu đài cổ và bóng ma là một nguồn cảm hứng lớn: không ít tác phẩm dark fantasy mượn của gothic những tòa nhà đổ nát, những dòng họ mang lời nguyền. Khác với thế giới phản địa đàng của 1984, dark fantasy u tối vì ma thuật và quái vật, chứ không vì một chế độ xã hội tàn nhẫn.
Nếu dark fantasy nhuộm tối thế giới phép thuật, thì dòng steampunk lại dựng một thế kỷ XIX tưởng tượng chạy bằng hơi nước, bánh răng đồng và khí cầu.
Bốn dấu hiệu nhận ra một tác phẩm dark fantasy
- Có phép thuật hoặc siêu nhiên. Đây là điều kiện cần. Thiếu nó, tác phẩm rơi về truyện kinh dị hay giật gân.
- Giọng kể u ám. Người đọc thấy rờn rợn, bức bối, có khi ghê sợ. Cái đẹp nếu có thì cũng là vẻ đẹp tàn úa.
- Nhân vật không trắng không đen. Người hùng thường là phản anh hùng: có tài nhưng có vết nhơ, làm việc tốt vì lý do không mấy tốt. Kẻ phản diện đôi khi có lý lẽ khiến ta phải nghĩ lại.
- Quái vật được nhìn bằng con mắt khác. Nhiều truyện kể từ phía ma cà rồng, người sói hay hồn ma, cho chúng nỗi cô đơn và ký ức riêng mà vẫn giữ nét đáng sợ.
Một tác phẩm không cần đủ cả bốn dấu hiệu. Nhưng hai dấu hiệu đầu gần như luôn có mặt; nếu chỉ thấy phép thuật mà giọng kể tươi sáng, đó là fantasy thường.
Sandman, Elric và Tòa tháp bóng tối
Ba tác phẩm dưới đây thường được giới phê bình và thư viện nêu làm ví dụ cho thể loại:
- The Sandman của Neil Gaiman (truyện tranh). Nhân vật chính là Mộng, hiện thân của giấc mơ, một vị thần lạnh lùng và cô độc. Thế giới giấc mơ vừa đẹp vừa đáng sợ, và vị thần ấy phải trả giá cho chính sự cứng nhắc của mình. Tác dụng: người đọc thấy ranh giới giữa thần thánh và quái vật rất mỏng.
- Loạt truyện về Elric của Michael Moorcock. Elric là hoàng đế ốm yếu, sống được nhờ một thanh kiếm ma hút linh hồn người khác. Anh không ác, nhưng mỗi lần chiến thắng lại phải trả giá bằng mạng người. Đây là mẫu phản anh hùng tiêu biểu: sức mạnh và tội lỗi đi liền nhau.
- The Dark Tower (Tòa tháp bóng tối) của Stephen King. Nhà văn quen viết truyện kinh dị dựng một thế giới kỳ ảo rộng lớn, nơi tay súng Roland đuổi theo một tòa tháp bí ẩn qua những vùng đất mục ruỗng. Chất kinh dị của King thấm vào từng chặng đường, khiến chuyến phiêu lưu luôn nặng trĩu.
Văn học Việt không dùng nhãn này, nhưng người đọc hôm nay có thể soi một số trang truyền kì bằng lăng kính ấy. Trong Chuyện chức phán sự đền Tản Viên của Nguyễn Dữ, Ngô Tử Văn đốt ngôi đền bị hồn tà chiếm, rồi bị bắt xuống âm phủ đối chất. Có hồn ma, có cõi chết, có không khí rùng rợn. Khác biệt nằm ở kết thúc: chính nghĩa thắng rõ ràng và Tử Văn được làm phán sự, đúng tinh thần khuyến thiện của truyện xưa. Một tác phẩm dark fantasy thì khó lòng khép lại gọn gàng như vậy.
Luyện tập nhận diện dark fantasy
Câu 1: Truyện kể về một sát thủ hàng loạt ở thành phố hiện đại, không có yếu tố siêu nhiên, giọng kể rất rùng rợn. Đây có phải dark fantasy không?
Đáp án: Không. Thiếu phép thuật hoặc siêu nhiên thì không thể xếp vào dark fantasy, dù không khí có đáng sợ đến đâu. Đây là truyện kinh dị hoặc giật gân.
Câu 2: Một tiểu thuyết có rồng, phù thủy, hoàng tử dũng cảm cứu công chúa và vương quốc sống hạnh phúc mãi mãi. Hãy xác định thể loại.
Đáp án: Fantasy thông thường (kỳ ảo cổ điển). Có yếu tố kỳ ảo nhưng thiện ác phân minh, giọng tươi sáng, kết có hậu nên không mang dấu hiệu “dark”.
Câu 3: Truyện kể từ góc nhìn một ma cà rồng sống hàng trăm năm, day dứt vì phải hút máu người để tồn tại. Chỉ ra hai dấu hiệu dark fantasy.
Đáp án: Thứ nhất, có yếu tố siêu nhiên (ma cà rồng, sự bất tử). Thứ hai, quái vật được kể từ bên trong, có nỗi đau và lương tâm riêng nên vừa đáng sợ vừa đáng thương. Có thể thêm dấu hiệu thứ ba: nhân vật chính không thiện không ác rõ ràng.
Câu 4: Vì sao Chuyện chức phán sự đền Tản Viên có màu u tối nhưng khó xếp hẳn vào dark fantasy?
Đáp án: Truyện có hồn ma, âm phủ và không khí rùng rợn, gần với dark fantasy. Nhưng thiện ác phân tuyến rõ, nhân vật chính là người cương trực và câu chuyện kết thúc bằng phần thắng của lẽ phải, đúng mục đích răn dạy của truyện truyền kì. Dark fantasy thường để thiện ác lẫn lộn và không bảo đảm kết có hậu.
Dark fantasy qua truyện, phim và game
Dark fantasy tiếng Việt gọi là gì?
Chưa có tên gọi thống nhất. Người đọc hay dùng “kỳ ảo u tối”, “giả tưởng hắc ám” hoặc giữ nguyên tiếng Anh. Trong bài viết học thuật, nên ghi “dark fantasy (kỳ ảo u tối)” ở lần đầu nhắc tới.
Dark fantasy khác grimdark thế nào?
Grimdark có thể xem là dark fantasy ở mức cực đoan: thế giới tàn khốc, bạo lực dày đặc, gần như không ai tốt hoàn toàn. Dark fantasy rộng hơn, có thể u tối mà vẫn giữ chút hy vọng.
Anime và game dark fantasy có hợp với học sinh không?
Tùy tác phẩm. Nhiều tựa thuộc thể loại này có cảnh bạo lực hoặc chủ đề nặng, được dán nhãn cho người lớn. Trước khi xem hay chơi, nên đọc phân loại độ tuổi của nhà phát hành.
Dark fantasy có phải truyện kinh dị không?
Không hẳn. Dark fantasy mượn không khí của truyện kinh dị nhưng gốc rễ vẫn là truyện kỳ ảo, với thế giới phép thuật và luật lệ riêng. Truyện kinh dị thì có thể hoàn toàn không có yếu tố siêu nhiên.