Mùa thi tốt nghiệp năm 2020, đoạn trích Đất Nước vào đề Văn, và theo báo Nông nghiệp Việt Nam, nhiều bài làm kết luận rằng nhà thơ đã đi xa, trong khi tác giả vẫn đang sống ở Huế. Nguyễn Khoa Điềm (sinh năm 1943) là nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, tác giả trường ca Mặt đường khát vọng có chương Đất Nước, bài Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ và các tập Đất ngoại ô, Ngôi nhà có ngọn lửa ấm, Cõi lặng. Ông từng là Bộ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin, Ủy viên Bộ Chính trị, và được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001.
Dòng họ Nguyễn Khoa ở Huế và người cha Hải Triều
| Tên thật | Nguyễn Khoa Điềm (tên khác: Nguyễn Hải Dương) |
| Năm sinh | 15/4/1943 (hiện còn sống, nghỉ hưu tại Huế) |
| Quê quán | Sinh ở thôn Ưu Điềm, xã Phong Hòa, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên – Huế (nay thuộc thành phố Huế); quê làng An Cựu, Huế |
| Thể loại | Thơ, trường ca, bút ký |
| Tác phẩm tiêu biểu | Cửa thép (ký, 1972), Đất ngoại ô (1973), Mặt đường khát vọng (trường ca, 1974), Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (1986), Thơ Nguyễn Khoa Điềm (1990), Cõi lặng (2007) |
| Giải thưởng | Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2001) |
| Trong SGK hiện hành | Đồng dao mùa xuân, Mẹ và quả, Miền quê; Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ (Tiếng Việt 5) |
Ông thuộc dòng họ Nguyễn Khoa, một dòng họ có nhiều người làm quan và làm chữ ở đất Huế. Cha ông là nhà báo, nhà lý luận cách mạng Hải Triều (1901 – 1954); bà nội là Đạm Phương nữ sử, nhà giáo từng dạy học trong hoàng cung triều Nguyễn. Năm 2011, khi đoàn sinh viên Đại học Sư phạm Hà Nội đến thăm, ông tặng thư viện trường cuốn sách mới in về bà.
Tuổi nhỏ ông học ở quê. Năm 1955, cậu bé mười hai tuổi ra miền Bắc, vào học trường học sinh miền Nam.
Sinh viên khoa Văn và những năm hoạt động ở thành phố Huế
Ông học khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Hà Nội khóa 1961 – 1964, cùng lứa với Phạm Tiến Duật và Lê Anh Xuân. Tốt nghiệp xong, ông trở về miền Nam, hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên Huế, xây dựng cơ sở cách mạng và viết báo. Theo Wikipedia, có thời gian ông bị bắt giam ở nhà lao Thừa Phủ; đến đợt tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968, ông được giải thoát và trở lại hoạt động.
Cũng từ thời điểm ấy ông mới thật sự làm thơ. Bài báo của Lê Thiếu Nhơn trên báo Nông nghiệp Việt Nam nhận xét rằng ông đến với thơ khá muộn, nhưng chỉ với Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ và Mặt đường khát vọng đã định vị được mình ở tuổi ba mươi. Chính ông, trả lời báo Tiền Phong năm 2015, cũng nói rằng nếu không có cuộc chiến đấu ấy, chưa chắc ông đã làm thơ.
Một tháng ở trại sáng tác Trị Thiên: Mặt đường khát vọng ra đời
Trường ca Mặt đường khát vọng được viết trong khoảng một tháng, tại trại sáng tác do Khu ủy Trị Thiên tổ chức vào tháng 12 năm 1971, và in lần đầu năm 1974. Theo lời kể với báo Tiền Phong, ngày đầu vào trại, nhạc sĩ Trần Hoàn hỏi ông định viết gì; ông định làm thêm vài bài thơ, nhưng được khuyên phải viết một cái gì thật dài hơi. Vốn mê nhạc giao hưởng từ thời sinh viên, ông nghĩ đến một bản giao hưởng bằng chữ, nhiều chương, nhiều giọng, có đoạn trầm lắng xen đoạn cao trào.
Chương V của trường ca, thường được gọi là Đất Nước, trở thành phần nổi tiếng nhất. Thay vì bắt đầu từ các anh hùng dân tộc, nhà thơ kể về đất nước qua những điều bình dị, như lời mẹ kể chuyện ngày xưa hay miếng trầu bà ăn:
Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể
Tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” trong chương thơ này là trọng tâm của nhiều đề thi Ngữ văn 12 suốt mấy chục năm. Văn bản và gợi ý đọc hiểu có ở bài bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm; các mẫu kết đoạn có ở bài kết bài Đất Nước.
Khúc hát ru, Đất ngoại ô và thơ viết giữa chiến trường
Trước trường ca, ông đã có tập ký Cửa thép (1972) và tập thơ Đất ngoại ô (1973). Bài thơ được nhiều thế hệ học sinh thuộc nhất của chặng này là Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ, viết về người mẹ Tà Ôi vừa giã gạo, tỉa bắp, vừa địu con trên lưng. Bài thơ nay có trong sách Tiếng Việt 5 Kết nối tri thức.
Thơ ông thời chiến ít hô hào, thiên về suy tư, đưa chất liệu văn hóa dân gian vào những câu thơ dài, tự do. Ai muốn đi sâu hơn vào giọng thơ ấy có thể đọc bài phong cách nghệ thuật của Nguyễn Khoa Điềm; các cách gọi khác nhau dành cho ông được tổng hợp ở bài Nguyễn Khoa Điềm được mệnh danh là gì.
Hai mươi năm ở các cương vị lãnh đạo
Năm 1975, ông vào Hội Nhà văn Việt Nam. Những năm sau giải phóng, ông làm công tác Đoàn, rồi là Chủ tịch Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên, Phó Bí thư thường trực Tỉnh ủy Thừa Thiên – Huế. Từ đây, quỹ thời gian cho thơ thu hẹp dần:
| Năm | Cương vị |
|---|---|
| 1994 | Ra Hà Nội làm Thứ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin |
| 1995 | Tổng thư ký Hội Nhà văn Việt Nam khóa V |
| 1996 | Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng; đại biểu Quốc hội khóa X; từ tháng 11 là Bộ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin |
| 2001 – 2006 | Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tư tưởng – Văn hóa Trung ương |
Sau năm 1975, ông chỉ in thêm một tập thơ mới là Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (1986); Wikipedia ghi tập thơ này được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam. Năm 2001, ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho ba tác phẩm Đất ngoại ô, Mặt đường khát vọng và Ngôi nhà có ngọn lửa ấm.
Cõi lặng: trở lại với thơ sau khi rời chính trường
Rời các chức vụ sau Đại hội Đảng lần thứ X (2006), ông về sống ở Huế và viết lại. Tập Cõi lặng (2007) cho thấy một Nguyễn Khoa Điềm khác: ít sử thi, nhiều chiêm nghiệm về tuổi già, về thời cuộc và về chính mình. Tập thơ được giải B Giải thưởng Văn học nghệ thuật Cố đô năm 2010. Những bài thơ viết sau khi nghỉ hưu mà báo Nông nghiệp Việt Nam giới thiệu năm 2020 đều ghi rõ ngày tháng viết, đọc liền nhau giống những trang nhật ký.
Tuyển chọn các bài thơ tiêu biểu của ông có ở trang thơ Nguyễn Khoa Điềm.
Thơ Nguyễn Khoa Điềm trong chương trình Ngữ văn
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Đồng dao mùa xuân | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 2 | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Cảm xúc về bài thơ |
| Mẹ và quả | Ngữ văn 7 Cánh diều, tập 2 – Bài 7 (thực hành đọc hiểu) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm |
| Miền quê | Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 2 – Bài 7 (thực hành đọc) | Đọc bài thơ |
| Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ | Tiếng Việt 5 Kết nối tri thức | Đã dẫn ở mục trên |
| Đất Nước (trích Mặt đường khát vọng) | Ngữ văn 12 chương trình cũ | Đã dẫn ở mục trên |
Lưu ý: bài Đất nước trong sách Ngữ văn 10 Cánh diều và Chân trời sáng tạo là của Nguyễn Đình Thi, không phải của Nguyễn Khoa Điềm. Hai bài trùng tên nên học sinh rất hay nhầm khi tìm tài liệu.
Hai dữ kiện về Nguyễn Khoa Điềm hay bị ghi sai
Một vài tài liệu giới thiệu về ông còn nhầm ở hai điểm sau:
- Ông được tặng Giải thưởng Nhà nước (2001), chưa nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh.
- Ông sinh ở Phong Điền, quê làng An Cựu, đều thuộc Huế ngày nay, không phải Hải Phòng.
Cho đến nay, Nguyễn Khoa Điềm vẫn là một trong số ít tác giả có thơ trong sách giáo khoa mà học sinh có thể gặp ngoài đời. Có lẽ đó cũng là lý do chuyện những bài thi năm 2020 được nhắc lại nhiều đến vậy.
Xem thêm: