Soạn bài Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ – Ngữ văn 9 sách cũ

Bài thơ là lời hát ru những em bé dân tộc Tà-ôi “lớn trên lưng mẹ” ở vùng chiến khu Trị – Thiên khi cuộc kháng chiến chống Mĩ đang diễn ra quyết liệt. Lời hát ru có ba khúc, mỗi khúc có hai khổ và đều mở đầu bằng hai câu: “Em cu Tai… đừng rời lưng mẹ” rồi kết thúc bằng lời ru trực tiếp của người mẹ: “Ngủ ngoan a-kay ơi…” (bốn câu). Từng lời ru trực tiếp của người mẹ được ngắt nhịp đều đặn ở giữa dòng thơ. Theo em, cách lặp đi lặp lại, cách ngắt nhịp như thế có tác dụng tạo nhịp điệu như thế nào cho lời ru, có liên quan gì đến nội dung tình cảm của bài thơ?

Trả lời:

• Cấu trúc lặp lại ở đầu mỗi khúc và cuối mỗi khúc tạo nên nhịp điệu đều đặn, êm ái, giống như nhịp đưa võng, nhịp tay mẹ vỗ về con. Bài thơ vì thế mang đúng âm hưởng của một lời ru.
• Lời ru ngắt nhịp ở giữa dòng (ví dụ “Ngủ ngoan a-kay ơi, / ngủ ngoan a-kay hỡi”) tạo cảm giác ngân nga, lắng lại, giúp tình cảm của mẹ được nhấn mạnh.
• Sự lặp lại có biến đổi qua mỗi khúc làm cho tình cảm của mẹ được mở rộng dần: từ thương con đến thương bộ đội, thương buôn làng, thương đất nước; ước mơ của mẹ cũng lớn dần theo.

Phân tích hình ảnh người mẹ Tà-ôi trong bài thơ. (Gợi ý: Qua từng đoạn thơ, người mẹ được miêu tả trong những công việc gì, hoàn cảnh nào? Tìm những chi tiết, hình ảnh thể hiện sự vất vả, gian khổ của người mẹ ở chiến khu)

Trả lời:

• Khúc 1: con nằm trên lưng khi mẹ giã gạo nuôi bộ đội. Nhịp chày nặng nhọc in vào giấc ngủ của con (“Nhịp chày nghiêng giấc ngủ em nghiêng”), mồ hôi mẹ rơi trên má con, đôi vai gầy của mẹ thành chiếc gối cho con.
• Khúc 2: mẹ tỉa bắp trên nương núi Ka-lưi; hình ảnh tương phản giữa núi rộng và tấm lưng nhỏ bé của mẹ (“Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ”) gợi sự vất vả mà bền bỉ.
• Khúc 3: mẹ chuyển lán, đạp rừng, địu con theo anh chị cầm súng, cầm chông, đi tới tận trận cuối.

Bà mẹ Tà-ôi hiện lên vất vả, gian khổ nhưng giàu yêu thương, cần cù, kiên cường, gắn bó với kháng chiến. Mẹ là hình ảnh tiêu biểu cho người phụ nữ miền núi trong những năm đánh Mĩ.

Em hiểu thế nào về hai câu thơ “Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi / Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng”? Phân tích tình cảm của mẹ với con trong câu thơ thứ hai.

Trả lời:

• “Mặt trời” ở câu thứ nhất là mặt trời thật, nguồn sáng ấm giúp cây bắp lớn lên.
• “Mặt trời” ở câu thứ hai là hình ảnh ẩn dụ: đứa con chính là mặt trời của mẹ, là nguồn sống, niềm hạnh phúc, niềm tin và hi vọng của mẹ.
• Đặt hai câu cạnh nhau, nhà thơ khẳng định: cũng như cây bắp cần mặt trời, người mẹ cần đứa con để có sức mạnh vượt qua gian khổ. Câu thơ nói lên tình mẹ bao la và niềm tự hào của mẹ khi được mang “mặt trời” của mình trên lưng.

Qua các khúc ru, em cảm nhận tình cảm của người mẹ đối với con như thế nào? Nhận xét về mối liên hệ giữa lời ru trực tiếp của người mẹ với hoàn cảnh, công việc mà mẹ đang làm ở từng đoạn thơ, về sự phát triển của tình cảm và ước vọng của mẹ qua ba khúc ru.

Trả lời:

• Tình mẹ dành cho con: tha thiết, dịu dàng; mẹ muốn con ngủ ngoan và mau lớn.
• Mối liên hệ với công việc: mỗi lời ru gắn với việc mẹ đang làm. Giã gạo thì mẹ thương bộ đội, mơ hạt gạo trắng ngần, mong con lớn vung chày; tỉa bắp thì mẹ thương làng đói, mơ hạt bắp lên đều, mong con lớn phát mười rẫy Ka-lưi; chuyển lán, đạp rừng thì mẹ thương đất nước, mơ được thấy Bác Hồ, mong con lớn lên được sống trong tự do.
• Diễn biến qua ba khúc: tình cảm mở rộng từ con đến bộ đội, buôn làng, đất nước; ước vọng lớn dần từ no đủ (gạo, bắp) đến độc lập, tự do. Tình mẹ hòa vào tình yêu xứ sở.

Em thấy tình yêu thương con của người mẹ gắn với những tình cảm gì? Em hiểu như thế nào về những ước mong, ý chí của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ qua các khúc ru?

Trả lời:

• Thương con, mẹ thương cả bộ đội, buôn làng nghèo đói; tình mẹ hòa vào lòng yêu nước, ý chí chiến đấu.
• Qua các khúc ru, ta hiểu ước mong của nhân dân: cuộc sống no ấm, con cái khôn lớn, đất nước độc lập, thống nhất; ý chí của họ là dù gian khổ đến đâu cũng tham gia kháng chiến đến thắng lợi cuối cùng.

Nhận xét về ý nghĩa của yếu tố miêu tả trong bài thơ đối với việc thể hiện cuộc sống của người dân ở chiến khu Trị – Thiên thời chống Mĩ.

Trả lời:

Những chi tiết miêu tả (nhịp chày, mồ hôi, đôi vai gầy, tấm lưng nhỏ giữa núi lớn, cảnh chuyển lán, đạp rừng) làm cho cuộc sống ở chiến khu hiện lên cụ thể, chân thực: vất vả, thiếu thốn, luôn bị giặc đuổi, nhưng mọi người vẫn lao động, sản xuất và chiến đấu. Nhờ yếu tố miêu tả, lời ru không chỉ là cảm xúc mà còn là bức tranh đời sống, khiến tình cảm của người mẹ thêm sâu sắc và có sức thuyết phục.