Nguyễn Khoa Điềm được mệnh danh là gì là thắc mắc chung của nhiều bạn học sinh khi ôn bài Đất Nước. Nếu Hồ Xuân Hương có danh xưng “Bà chúa thơ Nôm” do Xuân Diệu đặt, Hàn Mặc Tử được gọi là “nhà thơ điên” theo tên tập Thơ Điên, thì Nguyễn Khoa Điềm lại không có một danh xưng cố định nào như vậy. Bài viết dưới đây giải thích vì sao, và người ta thường nhắc đến ông bằng những cách nào.
Nguyễn Khoa Điềm được mệnh danh là gì?
Tác giả Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943 ở Phong Điền, Thừa Thiên – Huế, trưởng thành trong phong trào đấu tranh ở thành phố Huế những năm kháng chiến chống Mỹ. Các bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm chủ yếu viết về quê hương, đất nước, nhân dân và thế hệ trẻ trong chiến tranh.
Trên mạng có không ít bài liệt kê những “biệt danh” của ông như “thi sĩ của xứ Huế trữ tình”, “người mang định nghĩa mới về đất nước”, “ngòi bút trữ tình chính trị”. Tuy nhiên, chúng tôi không tìm thấy nhà nghiên cứu hay tài liệu đáng tin nào đặt ra những tên gọi ấy. Riêng cụm “trữ tình chính trị” là thuật ngữ sách giáo khoa dùng cho thơ Tố Hữu, không phải cho Nguyễn Khoa Điềm.
Điều có thể nói chắc là những gì giới phê bình và nhà trường thường nhắc khi giới thiệu ông:
- Giọng thơ trữ tình – chính luận: thơ ông vừa giàu cảm xúc vừa nhiều suy tư, lý giải, như báo chí và các tài liệu phân tích thơ vẫn nhận xét.
- Người viết về “Đất Nước của Nhân dân”: tư tưởng trung tâm của chương Đất Nước trong trường ca Mặt đường khát vọng (1974) là cách học sinh nhiều thế hệ nhớ đến ông.
- Nhà thơ đưa đậm chất liệu văn hóa dân gian vào thơ: ca dao, truyền thuyết, phong tục, lời ru, như trong Đất Nước và Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ.
Nếu cần một cách gọi khi viết bài, có thể dùng những cụm mô tả như “tác giả trường ca Mặt đường khát vọng”, “nhà thơ của tư tưởng Đất Nước của Nhân dân”, thay vì những “biệt danh” không rõ nguồn gốc.
Ngoài thơ, ông từng giữ nhiều cương vị: Tổng thư ký Hội Nhà văn Việt Nam (1995), Bộ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin (từ 1996), Ủy viên Bộ Chính trị, Trưởng ban Tư tưởng – Văn hóa Trung ương (2001 – 2006). Rời chính trường sau Đại hội Đảng lần thứ X (2006), ông về sống ở Huế và trở lại với thơ bằng tập Cõi lặng (2007). Năm 2001, ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Muốn hiểu thêm giọng thơ của ông, xem bài phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm.
Lời kết
Nguyễn Khoa Điềm được mệnh danh là gì? Ông không có một danh xưng chính thức hay phổ biến có nguồn gốc rõ ràng. Người đọc thường nhắc đến ông như tác giả trường ca Mặt đường khát vọng, nhà thơ của tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”, với giọng thơ trữ tình – chính luận đậm chất văn hóa dân gian.