Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ, sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm, là văn bản học ở Bài 12 sách Ngữ văn 9 tập một chương trình cũ, đồng thời là bài đọc trong sách Tiếng Việt 5 Kết nối tri thức. Bài viết tổng hợp nội dung bài thơ, tiểu sử tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể thơ, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy. Các bài học khác của khối 9 có tại chuyên mục Ngữ văn lớp 9.
Nội dung bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
Bài thơ gồm ba khúc ru của một bà mẹ người Tà-ôi nơi chiến khu Trị – Thiên. Ở khúc thứ nhất, mẹ địu em cu Tai trên lưng và giã gạo nuôi bộ đội; nhịp chày, mồ hôi, đôi vai gầy của mẹ ru con vào giấc ngủ. Ở khúc thứ hai, mẹ lên núi Ka-lưi tỉa bắp; tấm lưng nhỏ của mẹ giữa núi rộng vẫn đỡ lấy con, “mặt trời” của đời mẹ. Ở khúc thứ ba, mẹ chuyển lán, đạp rừng, địu con theo anh chị cầm súng, cầm chông bước vào trận đánh.
Kết thúc mỗi khúc là lời ru trực tiếp của mẹ. Thương con, mẹ thương luôn bộ đội, thương làng đói, thương đất nước; ước mơ của mẹ cũng lớn dần, từ hạt gạo, hạt bắp đến ngày được thấy Bác Hồ, ngày con lớn lên làm người tự do. Hai dòng tiêu biểu của bài thơ:
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng
Bài thơ còn được bảo hộ bản quyền nên ở đây chỉ trích vài dòng; em có thể đọc trọn bài ở trang Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ (Tiếng Việt 5).
Thông tin tác giả Nguyễn Khoa Điềm
Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943 ở thôn Ưu Điềm, xã Phong Hòa, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên – Huế. Trong những năm chống Mĩ, ông sống và hoạt động ở chiến trường Trị – Thiên, vừa làm công tác cách mạng vừa viết văn, làm thơ.
Thơ ông thiên về suy ngẫm, cảm xúc nén chặt mà sâu, mang tiếng nói của thế hệ trẻ trí thức thời chống Mĩ. Những tác phẩm chính: kí Cửa thép (1972), tập thơ Đất ngoại ô (1973), trường ca Mặt đường khát vọng (1974), tập thơ Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (1986). Đoạn trích Đất Nước trong Mặt đường khát vọng là văn bản quen thuộc trong chương trình Ngữ văn 12.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Nguyễn Khoa Điềm, Những bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm.
Thông tin tác phẩm Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi ôn bài.
Hoàn cảnh sáng tác
Bài thơ được viết năm 1971, những năm kháng chiến chống Mĩ ác liệt, khi tác giả công tác ở chiến khu Trị – Thiên. Từ cuộc sống của đồng bào Tà-ôi nơi miền núi, nhà thơ viết nên những khúc ru vừa thân thương vừa mang hơi thở của thời đại.
Thể thơ, phương thức biểu đạt
- Thể thơ: tự do, phần lớn câu tám chữ, mang âm hưởng lời ru.
- Phương thức biểu đạt: biểu cảm kết hợp miêu tả và tự sự.
Bố cục bài thơ có mấy phần?
Bài thơ gồm 3 khúc ru, mỗi khúc có hai phần (lời nhà thơ kể về công việc của mẹ và lời ru trực tiếp của mẹ):
- Khúc 1: mẹ giã gạo nuôi bộ đội.
- Khúc 2: mẹ tỉa bắp trên núi Ka-lưi.
- Khúc 3: mẹ chuyển lán, đạp rừng, địu con ra trận.
Giá trị nội dung
- Khắc họa người mẹ Tà-ôi vừa thương con vô hạn vừa tham gia lao động, chiến đấu, nuôi quân.
- Thể hiện sự gắn bó giữa tình mẹ con với tình yêu buôn làng, quê hương, đất nước.
- Nói lên khát vọng, quyết tâm của đồng bào thời chống Mĩ: no ấm, độc lập, tự do.
Giá trị nghệ thuật
- Kết cấu lặp lại có biến đổi theo ba khúc ru, giọng điệu ngọt ngào, tha thiết.
- Hình ảnh giàu sức gợi; ẩn dụ “mặt trời của mẹ” độc đáo.
- Kết hợp hài hòa lời kể của nhà thơ và lời ru của nhân vật.
- Ngôn ngữ giản dị, đậm màu sắc miền núi (a-kay, Ka-lưi).
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề cho biết bài thơ là lời ru dành cho những em bé “lớn trên lưng mẹ”: các em lớn lên khi mẹ địu trên lưng mà làm việc, mà chiến đấu. Cách gọi ấy vừa gợi sự gian khổ của thời chiến, vừa ca ngợi người mẹ và thế hệ trẻ thơ lớn lên cùng cuộc kháng chiến.
Sơ đồ tư duy Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh các ý chính.
Lời kết
Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ là bài thơ đẹp về người mẹ miền núi trong kháng chiến chống Mĩ. Khi ôn, em cần nhớ hoàn cảnh sáng tác năm 1971, kết cấu ba khúc ru, hình ảnh người mẹ Tà-ôi và ý nghĩa của hình ảnh “mặt trời của mẹ”.
Xem thêm: