Cụm danh từ là tổ hợp từ có một danh từ làm trung tâm, kèm theo những từ ngữ phụ đứng trước hoặc đứng sau để nói rõ thêm về số lượng, đặc điểm, vị trí của sự vật. “Ba con trâu đực”, “những ngày đầu tháng chín”, “cái bàn ấy” đều là cụm danh từ. Học sinh gặp kiến thức này ở chương trình cụm danh từ lớp 6, khi học cách mở rộng thành phần chính của câu.
| Khái niệm | Tổ hợp gồm danh từ trung tâm và các từ ngữ phụ thuộc nó |
| Nghĩa so với danh từ đơn lẻ | Đầy đủ, cụ thể hơn; cấu tạo phức tạp hơn |
| Mô hình | Phần trước · phần trung tâm · phần sau (chỉ trung tâm là bắt buộc) |
| Dấu hiệu nhận biết | Từ chính là danh từ; có thể thay cả cụm bằng một danh từ hoặc đại từ mà câu vẫn đứng |
Sách Ngữ văn 6 định nghĩa cụm danh từ ra sao?
Sách Ngữ văn 6 chương trình cũ viết rằng cụm danh từ là loại tổ hợp từ do danh từ với một số từ ngữ phụ thuộc nó tạo thành. Sách mới (bộ Kết nối tri thức, Bài 3 “Yêu thương và chia sẻ”) không dạy cụm danh từ như một bài lí thuyết riêng mà đặt nó trong phần mở rộng chủ ngữ, vị ngữ bằng cụm từ. Cách hiểu thì giống nhau: có một danh từ chính, các từ còn lại xoay quanh nó.
So sánh nhanh để thấy cụm danh từ “làm được việc gì”. Chữ túp lều chỉ gọi tên một loại nhà. Thêm một phía trước, ta biết số lượng. Thêm nát phía sau, ta biết tình trạng. Thêm trên bờ biển, ta biết luôn chỗ dựng lều. Từ một danh từ trơn, người viết dựng được cả một hình ảnh.
Về chức năng, cụm danh từ hoạt động như một danh từ. Nó hay làm bộ phận nêu đối tượng được nói tới trong câu; khi làm vị ngữ thường có chữ là đứng trước (“Bố em là một bác sĩ thú y.”); nó cũng có thể làm phụ ngữ trong cụm động từ (“đọc hai cuốn truyện tranh“).
Mô hình ba phần: trước, trung tâm, sau
Sách cũ chia mỗi phần thành hai vị trí nhỏ, kí hiệu t2, t1 cho phần trước; T1, T2 cho phần trung tâm; s1, s2 cho phần sau. Bảng dưới điền thử một cụm đủ cả sáu ô.
| Phần trước | Phần trung tâm | Phần sau | |||
|---|---|---|---|---|---|
| t2 | t1 | T1 | T2 | s1 | s2 |
| Tổng lượng: tất cả, cả, hết thảy | Số lượng: những, các, mấy, một, ba… | Danh từ chỉ đơn vị: con, cái, chiếc, tấm… | Danh từ chỉ sự vật | Đặc điểm, tính chất, nơi chốn | Chỉ từ: này, ấy, kia, đó |
| tất cả | những | con | mèo | tam thể | ấy |
| ba | thúng | gạo | nếp | ||
| cả | làng | ||||
| mấy | tấm | ảnh | chụp hồi lớp 1 | này | |
Ba điều cần nhớ khi đọc bảng. Thứ nhất, phần trước và phần sau có thể vắng: cả làng không có phần sau, hoa hồng chỉ có trung tâm. Thứ hai, phần trung tâm đôi khi chỉ còn một ô: làng, học sinh đứng một mình, không cần danh từ đơn vị. Thứ ba, ô s1 có thể dài cả một cụm, kể cả một cụm chủ – vị (“tấm ảnh mẹ chụp“).
Phần trước chủ yếu là những từ chỉ lượng. Sách Ngữ văn 7 mới xếp những, các, mọi, mỗi, từng vào nhóm phó từ đi kèm danh từ; chuyện gọi tên ra sao xem thêm bài giải thích về phó từ. Dù gọi là gì, vị trí của chúng trong mô hình cụm danh từ vẫn là phần trước.
Bốn bước tìm cụm danh từ trong một câu
- Gạch chân các danh từ. Mỗi danh từ có thể là hạt nhân của một cụm.
- Nhìn sang trái. Gom các từ chỉ lượng đứng sát trước nó: tất cả, những, mấy, mỗi, hai…
- Nhìn sang phải. Gom các từ, cụm từ nói thêm về sự vật (màu, chất liệu, nơi chốn, chỉ từ). Dừng lại khi gặp vị ngữ của câu, thường bắt đầu bằng động từ, tính từ hoặc phó từ như đã, đang, rất.
- Thử thay thế. Thay cả khối vừa gom bằng chữ nó hoặc chúng. Câu vẫn trọn ý thì ranh giới đã đúng.
Lấy câu: “Mấy bạn lớp bên cạnh đang tập văn nghệ ở sân trường.” Danh từ bạn nhận mấy ở trước, lớp bên cạnh ở sau, rồi gặp phó từ đang thì dừng. Ta có cụm danh từ mấy bạn lớp bên cạnh làm chủ ngữ. Hai danh từ còn lại, văn nghệ và sân trường, đứng trơn, không có phụ ngữ, và cùng nằm trong phần sau của cụm động từ đang tập văn nghệ ở sân trường.
Ví dụ trong sách Kết nối tri thức 6 cũng theo lối này: cụm “mấy đứa trẻ trong xóm” đứng làm chủ ngữ, nhờ đó câu cho biết nhiều thông tin hơn hẳn chữ “trẻ con” trơn.
Cụm danh từ, cụm động từ hay cụm tính từ?
Ba loại cụm từ này cùng có cấu tạo trước – trung tâm – sau, nên tên của chúng được đặt theo từ loại của trung tâm. Muốn biết một cụm thuộc loại nào, chỉ cần hỏi: từ chính là danh từ, động từ hay tính từ?
| Tiêu chí | Cụm danh từ | Cụm động từ | Cụm tính từ |
|---|---|---|---|
| Trung tâm | Danh từ | Động từ | Tính từ |
| Phụ trước thường gặp | tất cả, những, các, mấy, một | đã, đang, sẽ, vẫn, không, chưa | rất, hơi, khá, quá, vẫn, còn |
| Phụ sau thường gặp | đặc điểm, nơi chốn, này/ấy/kia | đối tượng, hướng, nơi chốn, thời gian | lắm, quá, mức so sánh (như…, hơn…) |
| Ví dụ | những chiếc lá vàng ấy | đang nhặt lá ngoài vườn | vẫn xanh như hồi tháng sáu |
| Hay giữ vai trò | Chủ ngữ; vị ngữ khi có “là” | Vị ngữ | Vị ngữ |
Một câu có thể chứa cả ba: “Cây bàng già trước cổng / đã rụng hết lá, cành khẳng khiu như que củi.” Cụm thứ nhất có danh từ cây bàng làm gốc; cụm thứ hai lấy động từ rụng; cụm cuối dựa vào tính từ khẳng khiu.
Chỗ hay nhầm là cụm danh từ lại nằm lọt trong cụm động từ. “Đọc hai cuốn truyện tranh” là cụm động từ (trung tâm là đọc), còn “hai cuốn truyện tranh” là cụm danh từ làm phụ ngữ sau của nó. Gặp đề “tìm cụm danh từ” thì tách phần ấy ra; đề hỏi “cụm động từ” thì phải lấy cả khối.
Khi phần phụ sau của cụm danh từ có đủ chủ ngữ và vị ngữ, nhiều người quen gọi nó là mệnh đề quan hệ theo lối ngữ pháp tiếng Anh.
Cụm danh từ trong truyện cổ tích quen thuộc
Truyện dân gian rất chuộng cụm danh từ có số từ đứng trước, vì kiểu kể “ngày xưa có một…” cần giới thiệu nhân vật thật nhanh. Vài cụm học sinh lớp 6 hay gặp:
- một túp lều nát trên bờ biển: số từ một đánh dấu nhân vật mới xuất hiện; phần sau dài cho người nghe thấy ngay cảnh nghèo của hai ông bà.
- ba thúng gạo nếp, ba con trâu đực: những con số cụ thể biến lệnh vua thành một câu đố mà cả làng phải giải.
- một con yêu tinh ở trên núi: phần sau chỉ nơi chốn tạo cảm giác mối nguy ở ngay bên cạnh.
Trong bài văn tả hay kể, cụm danh từ giúp câu bớt chung chung. Viết “Em có một con mèo” thì người đọc chưa thấy gì. Viết “Em có một con mèo mướp mắt xanh hay nằm phơi nắng trên bậu cửa” thì hình ảnh đã hiện ra.
Luyện tập: xác định và mở rộng cụm danh từ
Câu 1: Tìm cụm danh từ trong câu “Tất cả các bạn tổ hai đều mang theo một chiếc túi vải màu xanh.”
Đáp án: Có hai cụm. Tất cả các bạn tổ hai (t2: tất cả; t1: các; trung tâm: bạn; s1: tổ hai) làm chủ ngữ. Một chiếc túi vải màu xanh (t1: một; T1: chiếc; T2: túi; s1: vải màu xanh) là phụ ngữ của động từ mang.
Câu 2: Điền các cụm sau vào mô hình ba phần: “mấy quyển vở mới”, “cả lớp”, “những ngôi nhà ven sông ấy”.
Đáp án: “mấy quyển vở mới”: phần trước mấy, trung tâm quyển vở, phần sau mới. “cả lớp”: phần trước cả, trung tâm lớp, không có phần sau. “những ngôi nhà ven sông ấy”: phần trước những, trung tâm ngôi nhà, phần sau ven sông (s1) và ấy (s2).
Câu 3: Trong câu “Bà nội đang phơi mấy nong thóc ngoài sân”, cụm nào là cụm danh từ, cụm nào là cụm động từ?
Đáp án: Cụm động từ: đang phơi mấy nong thóc ngoài sân (trung tâm phơi). Nằm bên trong nó có cụm danh từ mấy nong thóc. Bà nội là danh từ ghép làm chủ ngữ; ngoài sân chỉ nơi chốn của hành động.
Câu 4: Mở rộng danh từ “con đường” thành cụm danh từ có đủ phần trước và phần sau, rồi đặt câu.
Đáp án gợi ý: “những con đường đất đỏ dẫn lên nương”. Câu: “Những con đường đất đỏ dẫn lên nương trơn trượt sau cơn mưa.” Cụm danh từ làm chủ ngữ; phần sau cho biết chất liệu và hướng của con đường.
Những điều học sinh lớp 6 hay vướng khi học cụm danh từ
Cụm danh từ là gì lớp 6, hiểu ngắn gọn thế nào?
Đó là một nhóm từ có danh từ làm “ông chủ”, các từ khác đứng trước hoặc sau để nói thêm về danh từ ấy. Nhớ mô hình ba phần: trước chỉ lượng, giữa là danh từ, sau chỉ đặc điểm hoặc vị trí.
Cấu tạo cụm danh từ có bắt buộc đủ ba phần không?
Không. Chỉ phần trung tâm là bắt buộc. Cụm có thể thiếu phần trước (“cái bàn này”), thiếu phần sau (“hai quyển sách”) hoặc chỉ còn trung tâm khi danh từ đứng trơn.
Có ví dụ cụm danh từ nào dễ nhớ không?
“Tất cả những con mèo tam thể ấy” có đủ sáu vị trí. Những cụm ngắn hơn như “một buổi sáng mùa thu”, “các bạn nữ lớp em”, “chiếc xe đạp cũ” cũng hay xuất hiện trong bài tập.
Làm sao biết cụm từ có phải cụm danh từ hay không?
Tìm từ chính rồi thử thay cả cụm bằng “nó” hoặc “chúng”. Nếu từ chính là danh từ và câu vẫn trọn nghĩa sau khi thay, đó là cụm danh từ. Từ chính là động từ hoặc tính từ thì đó là cụm động từ, cụm tính từ.
Muốn xem cụm danh từ nằm ở đâu trong cả chương trình kì I, đọc phần hệ thống tiếng Việt kì một lớp 6 sách Kết nối.