Di sản văn hóa vật thể là những sản phẩm vật chất do con người để lại, mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học hoặc thẩm mỹ: một ngôi đình, một tòa thành, một chiếc trống đồng, một thắng cảnh. Luật Việt Nam xếp chúng thành năm dạng. Nói một cách dễ nhớ, đó là phần di sản ta có thể đến tận nơi để nhìn, đo, chạm, khác với phần phi vật thể chỉ sống qua người thực hành.
| Nghĩa ngắn | Di sản có hình hài vật chất, mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ |
| Gồm | Di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia |
| Văn bản quy định | Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, hiệu lực từ 01/7/2025 |
| Tiếng Anh | tangible cultural heritage |
Di sản văn hóa vật thể là gì?
Luật Di sản văn hóa năm 2024 gọi di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có một, một số hoặc tất cả các giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ. Câu định nghĩa ngắn nhưng chứa ba điều kiện. Thứ nhất, phải là vật chất: có khối, có chất liệu, có chỗ đứng. Thứ hai, phải có giá trị, ít nhất một trong bốn loại kể trên. Thứ ba, ngầm hiểu trong chữ di sản, nó phải được trao lại từ đời trước.
Chữ vật thể ở đây là đối lại với phi vật thể. Một chiếc cồng đặt trong tủ kính là vật thể; tiếng cồng vang trong lễ hội, cách đánh và lúc nào đánh thì thuộc về phía bên kia. Phần phía bên kia đã có bài riêng: những di sản chỉ sống khi còn người thực hành. Còn bức tranh chung về các nhóm di sản nằm ở bài khái niệm di sản văn hóa nói chung.
Năm dạng và cách nhận ra từng dạng
Luật liệt kê năm dạng. Mỗi dạng có một dấu hiệu riêng giúp phân biệt.
- Di tích lịch sử – văn hóa: công trình kiến trúc, cụm công trình, địa điểm, di chỉ khảo cổ có giá trị, cùng các hiện vật thuộc về nó. Dấu hiệu: gắn với một chỗ cố định, không mang đi được. Ví dụ Văn Miếu – Quốc Tử Giám, đình làng, thành cổ.
- Danh lam thắng cảnh: cảnh quan thiên nhiên, hoặc thiên nhiên kết hợp với công trình kiến trúc. Dấu hiệu: phần thiên nhiên chiếm vị trí chính. Chùa Hương với núi rừng, hang động là ví dụ quen; nghĩa chữ được giải ở bài giải nghĩa bốn chữ danh lam thắng cảnh.
- Di vật: hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Dấu hiệu: cầm, chuyển, trưng bày được.
- Cổ vật: di vật có giá trị tiêu biểu và có từ 100 năm tuổi trở lên. Mốc trăm năm là ranh giới rõ nhất giữa di vật và cổ vật.
- Bảo vật quốc gia: di vật, cổ vật có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của cả đất nước. Trống đồng Ngọc Lũ là một ví dụ hay được nhắc trong sách.
Ba dạng cuối xếp thành bậc thang: mọi cổ vật đều là di vật, mọi bảo vật quốc gia đều là di vật hoặc cổ vật, nhưng chiều ngược lại thì không. Riêng di tích còn được xếp hạng theo ba cấp: di tích cấp tỉnh, di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt.
Vì sao di sản có hình hài vẫn mong manh?
Đá và gỗ trông bền hơn một làn điệu dân ca, nhưng chúng cũng có kẻ thù riêng. Khí hậu nóng ẩm, mưa bão, lũ lụt làm mục kèo cột, rêu phủ bia đá. Mối mọt ăn ruỗng những ngôi đình gỗ trăm năm. Chiến tranh từng xóa sổ nhiều công trình chỉ trong một đêm.
Phía con người còn đáng lo hơn. Có nơi trùng tu vội, thay ngói cũ bằng ngói mới, sơn son thếp vàng lại toàn bộ, khiến công trình mất đi dấu vết thời gian vốn làm nên giá trị. Có nơi nhà cửa lấn sát vào khu di tích. Rồi chuyện du khách khắc tên lên tường, đặt tay lên hiện vật, và việc buôn bán cổ vật không rõ nguồn gốc.
Khác với di sản phi vật thể, một di sản vật thể đã mất thường không làm lại được. Một làn điệu suy tàn còn có thể phục hồi nếu tìm được người hát; một bức tường thành đã đổ thì dựng lại cũng chỉ là bản sao. Vì thế luật đặt ra vùng bảo vệ quanh di tích và quy định chặt về việc tu bổ.
Đọc di sản vật thể trong sách giáo khoa
Học sinh gặp nhóm di sản này sớm hơn mình nghĩ. Lớp 4 có bài đọc về trống đồng Đông Sơn, kèm phần giải nghĩa ở bài tên gọi và hoa văn của trống đồng Đông Sơn. Ngữ văn 9 có văn bản thông tin về Cố đô Huế; khi soạn, nên để ý cách người viết đi từ tổng thể kinh thành tới từng công trình, vì đó cũng là trình tự tốt để viết một bài thuyết minh về di tích.
Trên danh sách Di sản thế giới của UNESCO, phần di sản văn hóa của Việt Nam có Quần thể di tích Cố đô Huế (1993), Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn (1999), Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long (2010), Thành nhà Hồ (2011), Quần thể danh thắng Tràng An là di sản hỗn hợp (2014), và gần nhất là Quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc (7/2025). Ghi tên vào danh sách ấy không làm một di tích quý hơn ngôi đình làng em; nó chỉ cho biết thế giới đã công nhận giá trị nổi bật toàn cầu của nơi đó.
Năm dạng di sản qua mấy câu ngắn
Di sản văn hóa vật thể gồm những gì?
Gồm năm dạng: di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia. Di sản tư liệu như mộc bản, châu bản được Luật 2024 tách thành một nhóm riêng.
Ví dụ về di sản văn hóa vật thể ở Việt Nam là gì?
Có thể kể Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long, phố cổ Hội An, thánh địa Mỹ Sơn, chùa Một Cột, trống đồng Ngọc Lũ. Ở quy mô nhỏ hơn, một cây cầu đá cổ hay ngôi đình làng đã được xếp hạng cũng là ví dụ đúng.
Di sản văn hóa vật thể khác phi vật thể ở đâu?
Vật thể tồn tại trong công trình, hiện vật, cảnh quan; phi vật thể tồn tại trong tri thức, kỹ năng, tập quán của cộng đồng. Một ngôi chùa là vật thể, còn lễ hội diễn ra ở ngôi chùa đó là phi vật thể.
Di sản văn hóa vật thể tiếng Anh là gì?
Là tangible cultural heritage. Chữ tangible nghĩa là sờ thấy được, đối lại với intangible dùng cho phi vật thể.