Nhã nhạc cung đình Huế là loại nhạc lễ của triều đình nhà Nguyễn, gồm âm nhạc, ca hát và múa, được tấu trong các đại lễ ở kinh đô Huế như tế trời đất, tế tổ tiên, lễ đăng quang, thiết triều hay đón sứ thần. Hiểu một cách giản dị, đó là “quốc nhạc” của triều đại phong kiến cuối cùng ở Việt Nam, được UNESCO công nhận năm 2003.
| Nghĩa | Nhạc chính thống, trang nghiêm dùng trong nghi lễ cung đình |
| Chữ Hán | 雅樂: nhã (chính đáng, thanh cao) + nhạc (âm nhạc) |
| Thời kỳ hoàn chỉnh | Triều Nguyễn (1802–1945), kinh đô Huế |
| Ghi nhận | UNESCO công nhận ngày 7/11/2003; từ 2008 nằm trong Danh sách di sản phi vật thể đại diện của nhân loại |
Chữ nhã trong nhã nhạc cung đình Huế
Nhã nhạc viết bằng chữ Hán là 雅樂. Chữ nhã có nghĩa là chính đáng, đúng phép, rồi mở rộng ra thanh cao, lịch sự; cũng là chữ nhã trong tao nhã, nho nhã, nhã nhặn. UNESCO dịch tên gọi này sang tiếng Anh là elegant music, tức “nhạc tao nhã”.
Cái tên nói rõ vị trí của dòng nhạc: đây là nhạc chính thống của nhà nước quân chủ, đặt đối lập với những làn điệu vui chơi của dân gian. Thêm hai chữ cung đình (nơi vua ở và triều đình làm việc) và địa danh Huế, cụm từ chỉ đúng lối nhạc lễ đã được triều Nguyễn định thành phép tắc ở kinh đô. Về chữ nhạc 樂, có thể đọc thêm nghĩa của hai chữ âm nhạc.
Từ nhạc lễ các triều đại đến đỉnh cao thời Nguyễn
Nhạc cung đình ở Việt Nam có lịch sử dài, và các tài liệu nêu những mốc khởi đầu không giống nhau. Điều các nguồn thống nhất là đến triều Nguyễn (1802–1945), nhã nhạc được thể chế hóa chặt chẽ nhất: có quy định về dàn nhạc, bài bản, trang phục, và gắn với từng nghi lễ cụ thể của hoàng cung. Nó trở thành biểu tượng cho quyền lực và sự trường tồn của vương triều.
Năm 1885, kinh thành thất thủ, đời sống cung đình sa sút và nhạc lễ cũng sa sút theo; câu chuyện ấy gắn với chuyện kinh thành Huế thất thủ năm 1885. Năm 1945, chế độ quân chủ chấm dứt, nhã nhạc mất đi môi trường sống vốn có của nó. Chỉ còn số ít nghệ nhân cung đình cũ giữ nghề và truyền lại.
Ngày 7/11/2003, UNESCO công nhận nhã nhạc là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại. Đây là di sản văn hóa phi vật thể đầu tiên của Việt Nam được tổ chức này ghi danh. Năm 2008, khi UNESCO gộp các danh hiệu cũ, nhã nhạc được chuyển vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nó thuộc nhóm loại di sản sống nhờ người truyền nghề: chỉ còn tồn tại khi còn người tấu, người múa.
Bên cạnh nhã nhạc, cung đình nhà Nguyễn còn có bếp ngự trù chuyên lo bữa ăn của vua, với lệ dâng món rất khắt khe.
Nhã nhạc được tấu vào những dịp nào?
Dưới triều Nguyễn, nhã nhạc vang lên ở mở đầu và kết thúc các nghi lễ lớn. Có thể chia các dịp ấy thành mấy nhóm:
- Tế lễ: tế Giao (tế trời đất ở đàn Nam Giao), tế Miếu (tế các vua đời trước).
- Chầu triều: lễ đại triều và thường triều, khi vua thiết triều với bá quan.
- Đại sự của hoàng gia: lễ đăng quang, lễ tang, các lễ kỷ niệm.
- Ngoại giao: các buổi tiếp đón chính thức.
Mỗi buổi lễ có nhiều ca công, vũ công và nhạc công trong trang phục cung đình, mỗi bước phải theo đúng trình tự nghi lễ. Dàn nhạc chia làm hai ban. Đại nhạc quy mô lớn, nổi bật bởi bộ trống và các nhạc cụ gõ, cùng kèn và nhiều nhạc cụ khác, dùng cho những phần cần sự uy nghi. Tiểu nhạc là ban nhỏ hơn, biên chế gọn hơn. Đi cùng tiếng nhạc là các điệu múa cung đình, nên nói nhã nhạc là nói cả nhạc, ca lẫn múa.
Ngày nay, nhã nhạc được biểu diễn lại trong không gian Đại Nội và tại các kỳ Festival Huế, phần nhiều phục vụ du khách thay vì nghi lễ thật. Hồ sơ của UNESCO cũng ghi nhận rằng nhịp biến đổi kinh tế nhanh là một sức ép đối với việc giữ gìn dòng nhạc này.
Nhã nhạc và ca Huế khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Nhã nhạc cung đình | Ca Huế |
|---|---|---|
| Nơi diễn | Cung điện, đàn tế, miếu | Phòng khách, trên thuyền, sân khấu nhỏ |
| Mục đích | Phục vụ nghi lễ triều đình | Thưởng thức, giải trí tao nhã |
| Quy mô | Dàn nhạc lớn, kèm múa, theo nghi thức nghiêm ngặt | Vài nhạc công và người ca |
| Người nghe | Vua, quan, thần linh trong lễ tế | Người nghe ngồi gần, có thể yêu cầu bài |
Hai loại hình cùng lớn lên ở Huế nên có khi mượn bài bản của nhau, nhưng không nên gọi một buổi ca Huế trên sông Hương là “nghe nhã nhạc”. Người ta thường nhầm vì cả hai đều chậm, trang trọng và có áo dài khăn đóng; khác biệt thật nằm ở chỗ nhã nhạc là âm nhạc của nghi lễ, không phải để ngồi thưởng trà mà nghe.
Nhã nhạc, UNESCO và Đại Nội hôm nay
Nhã nhạc có nghĩa là gì?
Nhã nhạc (雅樂) nghĩa là nhạc tao nhã, nhạc chính thống. Ở Việt Nam, tên này chỉ nhạc lễ của triều đình phong kiến, tiêu biểu là nhã nhạc triều Nguyễn ở Huế.
Nhã nhạc cung đình Huế được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2003, vào ngày 7 tháng 11, với danh hiệu Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại. Đến năm 2008, di sản này được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nhã nhạc dùng những nhạc cụ gì?
Dàn nhạc có nhiều loại trống và nhạc cụ gõ, cùng kèn, sáo và các loại đàn dây. Đại nhạc là ban lớn với bộ trống nổi bật, Tiểu nhạc là ban nhỏ hơn.
Có thể xem nhã nhạc cung đình ở đâu?
Ở Huế, các buổi biểu diễn thường được tổ chức trong khu Đại Nội và trong dịp Festival Huế. Lịch diễn thay đổi theo mùa, nên cần xem thông báo của đơn vị quản lý di tích trước khi đến.