Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự: tác giả, bố cục

Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự là đoạn trích từ Tuấn – chàng trai nước Việt, bộ truyện kí của nhà văn, nhà báo Nguyễn Vỹ. Văn bản mở đầu Bài 9 (Những chân trời kí ức) sách Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo, tập hai. Bài viết dưới đây tổng hợp kiến thức cần nắm: nội dung đoạn trích, tiểu sử tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể – điểm nhìn, bố cục, yếu tố phi hư cấu và hư cấu, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.

Nội dung văn bản Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự

Dưới đây, Văn VN lược thuật đoạn trích theo trình tự sự việc, kèm vài câu trích ngắn. Phần trả lời câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự.

Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự (Nguyễn Vỹ) – tác giả, tác phẩm

Đường tới Bến Ngự. Tuấn, chàng học trò bị đuổi học sau cuộc bãi khóa ở Quy Nhơn, ra Huế ở trọ nhà người bạn cũ là Quỳnh. Sáng Chủ nhật, Tuấn nhờ Quỳnh dẫn đi thăm cụ Phan Bội Châu. Quỳnh nhắc rằng tới nhà cụ thế nào cũng bị mật thám rình, nên học trò Huế thường rủ nhau đi đông cho đỡ bị nghi; Tuấn vẫn quyết đi, vì thăm một bậc tiền bối thì chẳng có gì phải sợ. Qua quãng đường đất đỏ lên dốc, hai cậu thấy chiếc cổng gỗ sơ sài với tấm bảng đề: “Nhà đọc sách Phan Bội Châu.” Cổng nằm giữa hàng rào cây và lúc nào cũng mở.

Gặp cụ Phan. Ngôi nhà ba gian rộng, để trống, vắng lặng. Một chú bé chừng bảy tuổi, nói giọng Nghệ, chạy vào báo cụ đang bán gạo ở chiếc chòi tranh góc sân. Cụ già áo nâu giao thúng gạo cho chú bé rồi chống ba toong thong thả vào nhà. Tuấn hồi hộp ngắm lần đầu nhà chí sĩ: râu rậm, kính trắng, trán cao, bước đi ung dung, tay cầm cây ba toong do toàn quyền Va-ren tặng. Người kể viết: “Trông cụ không khác nào một vị tiên lão da mặt hồng hào, đang bước thung dung ở dưới bóng cây.” Cụ cười hiền hậu mời hai cậu vào, hỏi chuyện học hành, gia đình, rồi ân cần dặn dò về lòng yêu nước thương dân và tặng mỗi cậu một cuốn sách mỏng do cụ soạn (Nam quốc dân tu tri, Nữ quốc dân tu tri). Trò chuyện hơn một giờ, thấy có người lao động tới mua gạo, cụ xin phép ra ngoài: “Tôi ra bán gạo, kẻo bà con cô bác chờ lâu.”

Ba gian nhà và hai bức tranh. Chú bé dẫn hai cậu xem nhà và giải thích ba gian tượng trưng cho ba miền, “cùng nhau như anh em một nhà”. Gian phải là phòng đọc sách, có hai bức tranh mực đen của học sinh Huế: bức Cá chậu do một nam sinh Quốc Học vẽ, bức Chim lồng do một nữ sinh Đồng Khánh vẽ. Góc sân có một ngôi miếu nhỏ, nơi cụ thờ một người đồng chí nữ.

Suy ngẫm của người kể. Người kể giới thiệu ba khu vực của kinh thành Huế (Thành Nội, khu phố chợ Đông Ba và dinh thự các quan, khu Bảo hộ của Pháp bên hữu ngạn sông Hương) để làm nổi bật vị trí bình dân của xóm Bến Ngự. Ngôi nhà tranh do đồng bào ba kì góp tiền dựng lên, trở thành biểu tượng cho khí phách bất khuất của dân tộc dù chủ nhân đang sống cảnh “cá chậu, chim lồng”. Cụ sống thanh bạch, quý mến lớp trẻ; thanh niên thời Tuấn tôn kính cụ như một vị thần sống, say mê đọc thơ văn của cụ. Đoạn trích khép lại bằng niềm vui trọn vẹn của Tuấn trong ngày đầu tới Huế: “Tuấn được hoàn toàn thoả mãn.”

Thông tin tác giả Nguyễn Vỹ

Nguyễn Vỹ (1912 – 1971) quê ở huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi, trong một gia đình có truyền thống chống Pháp: cha ông từng làm tri huyện rồi từ quan. Thời trẻ, ông học trung học Pháp – Việt tại Quy Nhơn từ năm 1924 đến 1927, phải bỏ dở vì tham gia các phong trào chống thực dân, sau đó ra Hà Nội học tiếp. Ông dùng nhiều bút danh như Tân Phong, Lệ Chi, Cô Diệu Huyền.

Ông bước vào làng văn từ thời tiền chiến với Tập thơ đầu (1934), có những bài thơ thử nghiệm câu dài theo lối thơ Pháp; bài Gởi Trương Tửu của ông từng được nhiều người nhớ. Nhưng sự nghiệp gắn bó nhất của Nguyễn Vỹ là báo chí: ông lập và chủ trương nhiều tờ báo, từng bị chính quyền thực dân xử tù vì những bài viết chỉ trích chế độ cai trị. Từ năm 1958, ông chủ trương tạp chí Phổ thông ở Sài Gòn – một tạp chí văn học, nghệ thuật có uy tín ở miền Nam – cùng các tờ Bông lúa, Thằng Bờm.

Năm 1971, Nguyễn Vỹ mất trong một tai nạn xe hơi trên đường Tân An – Sài Gòn. Hai tác phẩm thường được nhắc đến nhiều nhất của ông là Văn thi sĩ tiền chiến (kí ức văn học) và Tuấn – chàng trai nước Việt (truyện kí, cùng xuất bản năm 1970). Văn của ông giàu chất tư liệu, ghi lại nhiều gương mặt và sự kiện có thật của đời sống văn hóa, xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX.

Thông tin tác phẩm Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự

Xuất xứ đoạn trích

Đoạn trích thuộc tác phẩm Tuấn – chàng trai nước Việt, bộ truyện kí mang phụ đề “chứng tích thời đại”, xuất bản lần đầu ở Sài Gòn khoảng năm 1970. SGK dẫn theo bản in của NXB Văn học (2006, tr. 541 – 546).

Hoàn cảnh và bối cảnh câu chuyện

Câu chuyện diễn ra ở Huế vào nửa sau những năm 1920. Sau khi bị thực dân Pháp bắt ở Thượng Hải (1925) và đưa về nước xét xử, cụ Phan Bội Châu bị an trí ở Huế, sống trong căn nhà tranh ở dốc Bến Ngự cho tới khi mất (1940), nên nhân dân gọi cụ là “Ông già Bến Ngự”. Nhiều chi tiết về Tuấn (học ở Quy Nhơn, bị đuổi vì bãi khóa, ra Huế) gần với tiểu sử của chính tác giả.

Thể loại, phương thức biểu đạt

Thể loại: truyện kí (tự truyện có yếu tố hư cấu), đan xen yếu tố phi hư cấu với hư cấu.
Phương thức biểu đạt: tự sự là chính, kết hợp miêu tả, biểu cảm và thuyết minh (đoạn giới thiệu kinh thành Huế).

Ngôi kể, điểm nhìn, nhân vật

Ngôi kể: ngôi thứ ba; người kể giấu mình nhưng chủ yếu nhìn qua điểm nhìn của Tuấn – một nhân chứng trẻ tuổi.
Nhân vật: cụ Phan Bội Châu (nhân vật trung tâm, có thật), Tuấn, Quỳnh, chú bé trong nhà cụ, những người dân nghèo mua gạo.

Bố cục – Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự có mấy phần?

Đoạn trích có thể chia làm 3 phần:

Phần 1 (từ đầu đến “Nhà đọc sách Phan Bội Châu”): Tuấn nhờ Quỳnh dẫn đường, hai cậu tìm tới nhà cụ Phan.
Phần 2 (tiếp theo đến “thờ một nữ đồng chí của cụ”): cuộc gặp gỡ, trò chuyện với cụ Phan và chuyến xem ba gian nhà.
Phần 3 (còn lại): người kể nói về kinh thành Huế, ý nghĩa của ngôi nhà tranh và tấm lòng của thế hệ thanh niên đối với cụ Phan.

Yếu tố phi hư cấu và hư cấu

Phi hư cấu (có thể kiểm chứng): nhân vật Phan Bội Châu; ngôi nhà ở Bến Ngự với tấm bảng tên; việc cụ bị an trí ở Huế; các địa danh Quy Nhơn, sông Hương, cầu Trường Tiền, chợ Đông Ba, Thành Nội, tòa Khâm sứ; các trường Quốc Học, Đồng Khánh, Pe-lo-ranh; hai cuốn sách cụ soạn cho quốc dân.
Hư cấu hoặc không cần kiểm chứng: lời thoại cụ thể giữa các nhân vật, tâm trạng hồi hộp của Tuấn, chân dung chú bé học trò, một số chi tiết trong cuộc trò chuyện.
Tác dụng: phần phi hư cấu bảo đảm tính xác thực, giúp văn bản trở thành “chứng tích” về một con người và một thời; phần hư cấu làm câu chuyện sinh động, gần gũi, giàu cảm xúc.

Giá trị nội dung

Khắc họa chân dung cụ Phan Bội Châu những năm bị giam lỏng: giản dị, hiền hậu, gần gũi người nghèo, vẫn tận tụy giáo dục lòng yêu nước cho lớp trẻ.
Ngôi nhà tranh trở thành biểu tượng cho tinh thần bất khuất và tấm lòng của đồng bào cả nước đối với cụ, đồng thời gợi nỗi đau của một bậc anh hùng bị kìm hãm.
Cho thấy ảnh hưởng sâu rộng của cụ Phan với thanh niên, học sinh đương thời và không khí yêu nước của Huế những năm 1920.

Giá trị nghệ thuật

Đan cài nhuần nhuyễn yếu tố phi hư cấu với hư cấu, đúng đặc trưng truyện kí.
Chi tiết chân thực, chọn lọc (cổng gỗ luôn mở, chòi bán gạo, cây ba toong, hai bức tranh Cá chậu – Chim lồng) mang nhiều ý nghĩa biểu tượng.
Điểm nhìn của nhân vật Tuấn tạo cảm giác chân thực, đưa người đọc cùng “được gặp” cụ Phan.
Ngôn ngữ giản dị, đậm sắc thái phương ngữ miền Trung trong lời thoại; giọng kể trân trọng, xúc động.

Ý nghĩa nhan đề

Nhan đề lấy hình ảnh ngôi nhà tranh làm tâm điểm. Đó vừa là không gian sống thanh bạch, bình dị của cụ Phan, vừa là nơi đồng bào gửi gắm lòng kính yêu, và cũng là “chiếc lồng” mà kẻ thù dùng để giam giữ một nhà yêu nước. Gắn ngôi nhà với địa danh Bến Ngự, nhan đề gợi tới danh xưng “Ông già Bến Ngự” mà người dân dành cho cụ.

Sơ đồ tư duy Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự

Lời kết

Khi ôn đoạn trích, em cần nhớ: tác giả Nguyễn Vỹ (1912 – 1971); đoạn trích thuộc Tuấn – chàng trai nước Việt; thể loại truyện kí, ngôi kể thứ ba với điểm nhìn của Tuấn; bố cục 3 phần; điểm đặc sắc là sự kết hợp phi hư cấu – hư cấu để dựng lại chân dung giản dị, cao đẹp của cụ Phan Bội Châu. Em có thể đọc thêm bài thơ của chính cụ Phan để hiểu sâu hơn khí phách của nhà chí sĩ.

Xem thêm:

Tài liệu cùng tác phẩm trên Văn VN:

Tóm tắt Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự ngắn gọn – 8 mẫu hay nhất