An táng là cách nói trang trọng của việc chôn cất, lo nơi yên nghỉ cho người đã mất theo đúng nghi lễ. Trên cáo phó hay bản tin, người ta viết “an táng tại nghĩa trang quê nhà” thay cho “chôn ở nghĩa trang” vì chữ an mang sắc thái kính trọng. Người hỏi “lễ an táng là gì” hay “an táng nghĩa là gì” thường gặp từ này đúng vào lúc gia đình có tang.
| Nghĩa | Chôn cất, lo nơi yên nghỉ cho người chết theo nghi thức trang trọng |
| Gốc | Hán Việt 安葬: an (yên ổn) + táng (chôn người chết) |
| Thời điểm | Cuối tang lễ, sau lễ viếng và đưa tang; tro cốt sau hỏa táng cũng được an táng |
| Từ đồng nghĩa | Mai táng, chôn cất (trung tính hơn) |
Chữ “an” trong an táng
Chữ táng (葬) có nghĩa gốc là chôn. Thiều Chửu giảng rộng hơn: mọi cách xử lý thi thể người chết, chôn hay thiêu, đều gọi là táng. Vì thế mới có cả một họ từ: địa táng (chôn xuống đất), hỏa táng (thiêu), thủy táng, quốc táng (tang lễ cấp nhà nước), cải táng (chôn lại lần nữa).
Chữ an (安) là yên. Thêm nó vào trước chữ táng, người nói vừa báo một việc vừa gửi theo một lời chúc: người mất được yên ổn. Từ điển tiếng Việt ghi an táng là từ trang trọng, đồng nghĩa với chôn cất, mai táng. Có từ điển giảng rộng, cho rằng an táng gồm cả việc xử lý thi thể bằng hỏa táng hay hình thức khác theo nghi lễ; có từ điển chỉ nói đến chôn cất. Trong dùng thực tế, cả hai cách hiểu đều gặp.
Chữ an ấy cũng có mặt trong khái niệm an tử, một khái niệm về cái chết không đau đớn còn nhiều tranh luận về y đức và pháp luật.
Lễ an táng diễn ra thế nào?
Tang lễ người Việt hiện nay được làm giản tiện hơn xưa, nhưng trình tự chính vẫn giống nhau ở nhiều nơi. An táng là bước khép lại chuỗi nghi lễ trong nhà:
- Trước an táng: khâm liệm, nhập quan, rồi lễ viếng để họ hàng, bạn bè đến chia buồn.
- Đưa tang: làm lễ trước khi chuyển linh cữu ra khỏi nhà, rồi đoàn người đưa linh cữu ra nơi chôn. Bước này có tên riêng, xem bài lễ động quan và các bước đưa linh cữu.
- Hạ huyệt: đặt quan tài xuống huyệt, người thân rắc nắm đất, thả hoa rồi đắp mộ. Đây chính là khoảnh khắc an táng.
- Sau an táng: khoảng ba ngày sau, nhiều gia đình ra mộ làm lễ thường gọi là mở cửa mả hay lễ ba ngày. Các mốc tiếp theo là cúng tuần đến 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu và đại tường sau ba năm.
Với người được hỏa táng, gia đình có thể đưa tro cốt về chôn ở nghĩa trang, gửi vào nhà lưu tro cốt hoặc chùa; việc đặt tro cốt vào nơi yên nghỉ ấy cũng gọi là an táng. Mốc 49 ngày được giải thích kỹ ở bài cách tính bảy tuần cúng thất.
Đồng bào theo đạo Công giáo có nghi thức riêng ở nhà thờ và ngoài nghĩa trang, không cúng tuần hay cúng 100 ngày mà làm lễ giỗ theo năm.
An táng, mai táng, hỏa táng, cải táng khác nhau ở đâu?
| Từ | Nghĩa | Sắc thái, ngữ cảnh |
|---|---|---|
| An táng | Chôn cất, đặt người mất vào nơi yên nghỉ theo nghi lễ | Trang trọng; cáo phó, bản tin, lời chia buồn |
| Mai táng | Chôn cất (mai là chôn, vùi) | Trang trọng, hay gặp trong giấy tờ, dịch vụ tang lễ |
| Chôn cất | Đưa thi thể xuống đất và lấp lại | Trung tính, dùng trong lời nói hằng ngày |
| Hỏa táng | Thiêu thi thể thành tro | Chỉ cách thức, không có sắc thái chúc yên |
| Cải táng | Bốc mộ sau vài năm, nhặt cốt vào tiểu rồi chôn ở nơi khác | Còn gọi bốc mộ, sang cát |
Một lỗi hay gặp là viết “an táng” cho mọi việc liên quan đến người chết. Nói “gia đình an táng ông vào chiều qua” là đúng; còn “an táng hài cốt sau ba năm” thì chính xác hơn nên gọi là cải táng.
Vì sao người Việt nặng lòng với việc an táng?
Từ rất sớm, người Việt đã tin rằng người chết vẫn tiếp tục một đời sống khác. Các ngôi mộ cổ được khảo cổ học khai quật cho thấy người xưa chôn theo nhiều đồ dùng, vũ khí cho người mất. Đạo thờ cúng tổ tiên làm niềm tin ấy thêm bền: có mồ yên mả đẹp thì con cháu mới có chỗ hương khói, tảo mộ mỗi năm.
Ở nhiều vùng miền Bắc và Bắc Trung Bộ còn có tục cải táng: sau khoảng ba năm, gia đình bốc mộ, rửa cốt, đặt vào tiểu sành rồi đưa về khu mộ chung của dòng họ. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) kể ra mấy lý do cho tục này: nhà nghèo phải mua quan tài xấu, chỗ chôn có mối kiến hay ngập nước, mộ vướng đường sá, hoặc tin vào thuật phong thủy. Cũng sách ấy ghi rằng nhà nào lo quan quách chu tất từ đầu thì không cần cải táng.
Phan Kế Bính còn chép một lễ ít người biết: sau khi chôn, nhà khá giả làm ba lần tế gọi là ngu tế, và ông giải thích “ngu” cũng có nghĩa là yên, tế để hồn người mới mất được yên. Ý “an” vì vậy đã nằm sẵn trong cả chuỗi nghi lễ chứ chẳng riêng gì cái tên.
Vì việc chôn được coi là đại sự, tiếng Việt mới có những lời rất nặng như “chết không có đất chôn”. Ngược lại, câu chúc “được mồ yên mả đẹp” là lời an ủi người ở lại.
Nấm mồ không người viếng trong Truyện Kiều
Văn học trung đại hay lấy nấm mồ bỏ hoang làm hình ảnh cho kiếp người bạc phận. Trong Truyện Kiều, đúng tiết Thanh minh, chị em Kiều đi tảo mộ về thì gặp nấm mộ của ca nhi Đạm Tiên bên đường, cỏ mọc úa xanh lẫn lộn, không ai hương khói. Kiều khóc thương một người xa lạ, và cảnh ấy báo trước số phận của chính nàng.
Đặt cạnh tục tảo mộ ngày Thanh minh, chi tiết này cho thấy người xưa đau nhất không phải cái chết mà là chết không ai nhang khói. Nghi thức sửa sang mộ phần được kể ở bài chữ tảo mộ và việc sửa sang phần mộ.
Viết cáo phó, nói lời chia buồn: dùng chữ an táng ra sao?
Lễ an táng là gì?
Là nghi lễ đưa người mất về nơi yên nghỉ: hạ huyệt, đắp mộ, thắp hương, nói lời tiễn biệt. Trên cáo phó, dòng “an táng tại…” cho biết nơi chôn và thời gian để người thân, bạn bè sắp xếp đi tiễn.
An táng và mai táng có giống nhau không?
Về cơ bản là đồng nghĩa, cùng chỉ việc chôn cất người chết và cùng mang sắc thái trang trọng. “Mai táng” hay gặp hơn trong giấy tờ, dịch vụ (chi phí mai táng, dịch vụ mai táng); “an táng” hay gặp trong cáo phó và bản tin vì có chữ an mang ý chúc yên nghỉ.
Mai táng là gì, chữ mai trong mai táng nghĩa là gì?
Mai táng (埋葬) là chôn cất người đã mất theo nghi thức. Chữ mai (埋) ở đây là chôn, vùi xuống đất, không phải mai trong hoa mai hay ngày mai; cũng chính chữ ấy có trong mai phục, mai danh ẩn tích và mai một. Ghép với táng (chôn người chết), mai táng nhấn đúng vào việc đưa người mất về với đất.
Từ này hay gặp trong giấy tờ: trợ cấp mai táng cho người lo chôn cất người tham gia bảo hiểm xã hội đủ điều kiện, hỗ trợ chi phí mai táng cho đối tượng bảo trợ xã hội. Mức hưởng thay đổi theo từng thời kì, nên cần hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc ủy ban xã, phường nơi cư trú. Đừng dùng mai táng cho đồ vật hay chuyện đùa.
Hỏa táng xong có gọi là an táng không?
Có thể gọi. Sau khi hỏa táng, tro cốt được đặt vào mộ hay nơi lưu giữ, và người ta vẫn nói “an táng tro cốt tại…”. Nếu chỉ nói việc thiêu thì dùng “hỏa táng”.
An táng tiếng Anh là gì?
Thường dịch là burial hoặc interment; lễ an táng là burial service. “Được an táng tại” dịch là was laid to rest at, cách nói cũng mang sắc thái nhẹ nhàng giống chữ an.