Tảo mộ là việc con cháu ra thăm, dọn dẹp và sửa sang mồ mả của ông bà, người thân đã khuất, thường làm mỗi năm một hoặc hai lần. Dịp quen thuộc nhất là tiết Thanh minh đầu tháng tư dương lịch; nhiều nhà còn đi tảo mộ cuối năm, trước Tết, và gọi đó là chạp mả.
| Nghĩa | Thăm viếng, quét dọn và sửa sang mồ mả hằng năm |
| Gốc từ | Hán Việt 掃墓: tảo (quét) + mộ (mồ, mả) |
| Thời điểm | Tiết Thanh minh; hoặc tháng Chạp, trước Tết |
| Tên gọi khác | Tảo phần, chạp mả (dịp cuối năm), viếng mộ |
Tảo mộ theo mặt chữ là quét mộ
Hai chữ Hán ghép thành từ này đều rất cụ thể. Tảo (掃) là quét, như trong tảo trừ (quét sạch). Mộ (墓) là ngôi mồ, chỗ chôn người chết, như trong mộ phần, lăng mộ. Nghĩa đen của tảo mộ vì vậy là “quét mộ”, và tiếng Anh cũng gọi ngày này là Tomb Sweeping Day, sát đúng hai chữ ấy.
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) xếp tảo mộ vào loại động từ, chỉ việc mỗi năm đến thăm và tu sửa mồ mả của người nhà theo lệ xưa. Từ điển ghi thêm từ đồng nghĩa là tảo phần (phần cũng là mộ). Vậy nên nói “đi tảo mộ” là cả một chuyến việc, không chỉ đứng thắp nén nhang rồi về.
Đạo hiếu nằm sau một buổi dọn mộ
Người Việt thờ cúng tổ tiên, và nơi yên nghỉ của ông bà được coi như “ngôi nhà” thứ hai của người đã mất. Mộ đất qua một mùa mưa thì sụt lở, cỏ mọc kín; để như thế lâu, con cháu thấy áy náy. Việc tảo mộ ra đời từ cảm giác rất đời thường ấy: nhà của người sống phải sửa, thì nhà của người khuất cũng cần sửa.
Tục này có chung gốc với các nước Á Đông. Ở Trung Hoa, ngày Thanh minh đã được ghi lại từ thời Đường như ngày cả nhà đi quét mộ, dâng đồ ăn và thắp hương. Sang Việt Nam, nó hòa vào đạo thờ ông bà sẵn có, mang theo ý “uống nước nhớ nguồn”. Với các dòng họ lớn, ngày tảo mộ còn được ghi vào gia phả, là dịp anh em ở xa về họp mặt, người già kể cho người trẻ nghe ngôi mộ nào là của ai.
Thanh minh lại đứng rất gần Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch, nên hai dịp hay được nhắc cùng nhau; nguồn gốc và cách cúng của dịp sau có ở bài giải nghĩa ngày Hàn thực.
Đi tảo mộ, mọi người thường làm những gì
Không có một nghi thức bắt buộc chung cho cả nước. Tùy vùng và tùy nếp nhà, nhưng một buổi tảo mộ thường đi theo trình tự gần giống nhau.
- Chọn ngày: trong tiết Thanh minh (kéo dài khoảng nửa tháng, từ chừng ngày 4–5/4 dương lịch), hoặc những ngày cuối tháng Chạp. Nhiều họ tộc đã cố định ngày từ đời trước.
- Thắp hương xin phép: người lớn tuổi trong nhà đặt lễ, khấn xin phép trước khi động tay vào mộ.
- Dọn và sửa mộ: nhổ cỏ, phát bụi rậm, đắp thêm đất cho mộ đất bị lở, lau bia, rửa bát hương; mộ xây có khi được quét vôi hay sơn lại.
- Dâng lễ: hương, hoa, nến, trái cây; nhà thì thêm xôi, gà, bánh, tùy điều kiện. Thắp hương cả những ngôi mộ xung quanh, nhất là mộ vắng người thăm, là nếp tốt nhiều nơi vẫn giữ.
Ở nhiều nghĩa trang thành phố, phần sửa mộ nay do ban quản lý lo, nên chuyến tảo mộ của con cháu nhẹ hơn: lau dọn, cắm hoa, thắp hương. Phần nặng thì bớt, cái lõi thăm hỏi người đã khuất vẫn y nguyên.
Phần lễ ở mộ và lễ ở nhà trong dịp này, cùng ý nghĩa của từng nghi thức, được kể kỹ ở bài về lễ cúng tiết Thanh minh.
Với dòng họ lớn, viếng mộ xong con cháu thường kéo về nhà từ đường của họ, thắp hương tổ tiên rồi ngồi chung mâm cỗ.
Tảo mộ, chạp mả, viếng mộ: gọi khác nhau thế nào?
| Cách gọi | Nghĩa | Thời điểm hay dùng |
|---|---|---|
| Tảo mộ / tảo phần | Thăm và sửa sang mộ hằng năm | Chủ yếu tiết Thanh minh, cũng dùng cho dịp cuối năm |
| Chạp mả | Tảo mộ dịp cuối năm, “chạp” là tháng Chạp | Sau ngày cúng ông Công ông Táo, trước Tất niên |
| Viếng mộ / thăm mộ | Đến mộ thắp hương, tưởng nhớ; không nhất thiết sửa sang | Bất cứ lúc nào: ngày giỗ, ngày rằm, khi đi xa về |
| Tết Thanh minh | Tên một tiết khí và ngày lễ, dịp chính để tảo mộ | Đầu tháng tư dương lịch |
Hiểu gọn: tảo mộ là việc làm, Thanh minh là thời điểm. Câu “Thanh minh đi tảo mộ” vì thế không thừa chữ nào. Còn chạp mả là tảo mộ gắn với không khí tháng Chạp, khi con cháu sửa mộ xong thì khấn rước ông bà về nhà đón năm mới.
Câu thơ Nguyễn Du ai học lớp 9 cũng nhớ
Đoạn trích Cảnh ngày xuân trong Truyện Kiều có hai câu nói đúng phong tục này:
Thanh minh trong tiết tháng ba,
Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.
Nguyễn Du tách ra hai phần rõ rệt. Phần lễ là tảo mộ: việc trang nghiêm với người đã khuất. Phần hội là đạp thanh, nghĩa đen là giẫm lên cỏ xanh, tức đi chơi xuân ngoài đồng. Chị em Thúy Kiều đi hội đạp thanh và trên đường về gặp nấm mồ vô chủ của Đạm Tiên, một chi tiết khép lại ngày xuân bằng nỗi buồn. Cách đọc từng câu của đoạn trích có trong bài soạn Cảnh ngày xuân sách Cánh diều.
Những thắc mắc quanh chuyện tảo mộ
Tảo mộ là ngày nào?
Không cố định một ngày. Phổ biến nhất là trong tiết Thanh minh, từ khoảng ngày 4–5/4 dương lịch kéo dài chừng nửa tháng. Nhiều gia đình đi vào cuối tháng Chạp, trước khi đón Tết.
Tảo mộ tiếng Anh là gì?
Ngày tảo mộ thường dịch là Tomb Sweeping Day. Việc dọn dẹp, sửa sang mộ có thể diễn đạt là clean and tend the ancestral graves.
Tảo mộ và chạp mả có phải là một?
Gần như một. Chạp mả là cách gọi việc tảo mộ vào tháng Chạp, cuối năm âm lịch; còn tảo mộ là tên chung, hay gắn với Thanh minh.
Tảo mộ cần chuẩn bị gì?
Đồ dọn dẹp (cuốc, liềm, chổi, khăn lau) và lễ vật đơn giản như hương, hoa, nến, trái cây. Lễ to hay nhỏ tùy nếp nhà; điều người ta coi trọng là con cháu có mặt đông đủ và làm cẩn thận.