Động quan là nghi thức nhấc quan tài (linh cữu) khỏi chỗ quàn để đưa người mất đi chôn cất hoặc hỏa táng; nhiều nơi gọi là lễ di quan. Trên cáo phó, dòng “giờ động quan” cho khách biết lúc nào đoàn tang rời nhà. Đây là mốc khép lại những ngày viếng tại gia và mở đầu đoạn đường tiễn đưa cuối cùng.
| Nghĩa | Dời linh cữu khỏi nơi quàn để đi an táng |
| Gốc từ | Hán Việt 動棺: động (chuyển, dời) + quan (cỗ áo quan) |
| Tên gọi khác | Lễ di quan, lễ đưa tang (theo cách nói thông thường) |
| Thời điểm | Ngày đưa tang, đúng giờ gia đình đã định và báo trên cáo phó |
Động quan trên tấm cáo phó là gì?
Chữ động (動) là chuyển động, làm cho rời khỏi chỗ cũ; chữ quan (棺) là cái hòm đựng thi hài, cũng là chữ “quan” trong quan tài, áo quan, nhập quan. Ghép lại, động quan là làm cho cỗ quan tài chuyển đi. Nghĩa đen đơn giản như vậy, nhưng người Việt dùng từ này để gọi cả một nghi lễ chứ không riêng việc khiêng.
Từ này ít khi xuất hiện trong lời nói hằng ngày. Phần lớn người ta gặp nó lần đầu trên cáo phó dán ở cổng nhà có tang, nằm ngay dưới dòng giờ nhập quan và lễ viếng: “Lễ động quan hồi … giờ, ngày …”. Ở cách nói thường, người miền Bắc hay bảo “giờ đưa đám”, “giờ đưa ma”; trong văn bản tang lễ thì dùng “động quan” hoặc “di quan” cho trang trọng.
Vì sao phải có một lễ trước khi khiêng đi?
Trong quan niệm cũ, ngôi nhà là nơi người mất đã sống cả đời, còn con đường ra huyệt là chỗ của thần linh cai quản. Nhấc linh cữu khỏi nhà vì thế không được làm vội. Người ta làm lễ để xin phép, để báo cho người khuất rằng đã đến lúc lên đường, và để con cháu được lạy lần cuối dưới mái nhà ấy.
Lớp nghĩa thứ hai nằm ở người sống. Trong những ngày quàn, quan tài vẫn đặt giữa nhà, gia đình vẫn thắp hương, dâng cơm như người mất còn đó. Đến lúc linh cữu được nâng lên vai, sự chia lìa mới thật sự hiện ra. Với không ít gia đình, đó là phút khó nén nước mắt nhất của cả đám tang.
Trình tự tang lễ của người Việt ngày nay đã giản lược nhiều, thường còn lại các bước khâm liệm, nhập quan, lễ viếng, đưa tang, hạ huyệt. Động quan là chiếc bản lề giữa phần viếng và phần đưa tang. Ai muốn biết hai bước đứng trước nó có thể đọc bài giải thích về khâm liệm và nhập quan.
Buổi động quan diễn ra theo những bước nào?
Mỗi vùng, mỗi tôn giáo làm một khác, nhưng ở phần lớn đám tang theo tín ngưỡng dân gian và Phật giáo có thể thấy ba phần chính.
- Cáo đạo lộ. Trước giờ đưa đi, gia đình hoặc người được cử thay làm một mâm lễ nhỏ ở đầu ngõ, khấn thần coi đường xá cho đoàn tang đi bình an. Lễ vật tùy nhà: trầu rượu, hoa quả, hương vàng; nhà có điều kiện thêm xôi, gà.
- Bái quan. Đội khiêng (có nơi gọi là đội âm công hay đạo tỳ) thắp hương, quỳ lạy linh cữu như lời xin phép được đưa người mất đi. Con cháu đáp lễ những người sắp gánh phần nặng nhất của buổi tiễn.
- Di quan. Người điều khiển hô một tiếng, cả đội cùng ghé vai nâng linh cữu, đưa ra xe tang hoặc đi bộ một đoạn. Con trai, cháu đích tôn thường bưng di ảnh, bát hương đi trước; con gái, dâu, họ hàng theo sau.
Giờ động quan thường được chọn từ sớm, ghi lên cáo phó để khách liệu đường đến tiễn. Nhiều nhà nhờ thầy cúng xem giờ; nhà khác chỉ cần khớp với lịch của đài hóa thân hay nghĩa trang. Với người Công giáo, buổi động quan là giờ đọc kinh của họ đạo, sau đó linh cữu được đưa vào nhà thờ dự thánh lễ rồi mới ra nghĩa trang. Nếu có lễ truy điệu, phần đọc điếu văn và mặc niệm thường diễn ra ngay trước lúc khiêng đi.
Ở thành phố, nhiều gia đình quàn ở nhà tang lễ, nên động quan diễn ra trong sảnh chứ không ở sân nhà. Thủ tục gọn hơn, nhưng phút nâng linh cữu lên và cả hội trường đứng dậy vẫn được giữ.
Nhập quan, động quan, hạ huyệt: ba mốc của một đám tang
| Nghi thức | Làm gì | Diễn ra khi nào |
|---|---|---|
| Nhập quan | Đặt thi hài đã khâm liệm vào quan tài, đậy nắp | Sau khâm liệm, trước khi mở cửa cho khách viếng |
| Động quan (di quan) | Làm lễ rồi nhấc linh cữu khỏi chỗ quàn, đưa đi | Ngày đưa tang, giờ đã báo trên cáo phó |
| Hạ huyệt | Đặt quan tài xuống huyệt, lấp đất | Khi đoàn tang đến nghĩa trang (nếu địa táng) |
Lỗi hay gặp là dùng “động quan” để chỉ cả đám tang (“hôm nay động quan ông ấy”) hoặc đọc lẫn với động thổ. Động thổ là lễ cuốc nhát đất đầu tiên khi làm nhà, chẳng liên quan gì đến tang sự; hai từ chỉ chung chữ “động”.
Đám đưa ma trong trang văn Vũ Trọng Phụng
Văn học hiện đại có một đám động quan nổi tiếng vì nó đi ngược hẳn không khí tang tóc. Trong chương “Hạnh phúc của một tang gia” (tiểu thuyết Số đỏ), con cháu cụ cố tổ chờ giây phút đưa ma như chờ một ngày hội: kèn ta, kèn tây, câu đối, ảnh chụp, người đi xem chật đường. Cái chết của cụ cố mở ra chúc thư và tiền bạc, nên nỗi buồn chỉ còn là một màn trình diễn. Cả đoạn văn là lời giễu cợt những người coi nghi lễ tiễn đưa là dịp để khoe.
Học sinh lớp 12 có thể đọc lại đoạn trích này cùng câu hỏi đọc hiểu đoạn trích đám tang cụ cố tổ. Đọc xong sẽ thấy rõ một điều: nghi thức càng rườm rà mà lòng người không ở đó thì càng đáng cười.
Ở chiều ngược lại, người Việt vẫn gọi tang lễ là đám hiếu (xem bài giải thích chữ đám hiếu): phần lễ chỉ có giá trị khi đi cùng tấm lòng của con cháu. Sau động quan và hạ huyệt, chuỗi nghi lễ còn kéo dài tới các tuần, giỗ đầu, rồi đến lễ bỏ tang, mãn tang.
Giờ động quan, người khiêng và những điều nhà tang hay cần biết
Giờ động quan là gì?
Là thời điểm bắt đầu làm lễ và đưa linh cữu ra khỏi nơi quàn. Giờ này được gia đình định trước, ghi trên cáo phó, để họ hàng và khách đến kịp tiễn đưa.
Động quan và di quan có khác nhau không?
Trong cách dùng hiện nay, hai từ gần như là một: đều chỉ việc dời linh cữu đi an táng. “Di” là dời đi, “động” là làm chuyển động. Trên cáo phó, có nhà ghi “lễ động quan”, có nhà ghi “lễ di quan”.
Lễ động quan gồm những gì?
Thường có lễ cáo đạo lộ xin cho đường đi bình an, lễ bái quan của đội khiêng, rồi mới nâng linh cữu đưa ra xe hoặc đi bộ đến nghĩa trang. Gia đình theo Công giáo thay phần cúng bằng giờ kinh và thánh lễ.
Ai là người khiêng linh cữu khi động quan?
Ở thành phố thường là đội của dịch vụ tang lễ; ở nông thôn nhiều nơi vẫn do thanh niên trong làng, trong họ đảm nhận. Con cháu đi trước hoặc đi bên linh cữu, không trực tiếp khiêng.
Khi soạn cáo phó, cứ ghi gọn “Lễ động quan hồi 7 giờ ngày …” là đủ ý. Chỉ cần cẩn thận đừng gõ thành “động thổ”: một chữ lệch là biến lễ tiễn người mất thành lễ khởi công làm nhà.