Yếu tố tự sự là những chỗ người viết kể lại một sự việc, một hành động hay một diễn biến ngay bên trong văn bản mà phương thức chính không phải là kể chuyện, như một bài thơ trữ tình, một bài văn biểu cảm hay một bài nghị luận. Phần kể ấy thường ngắn, đóng vai làm nền để cảm xúc và lí lẽ có chỗ dựa. Câu hỏi “yếu tố tự sự trong thơ là gì” hay gặp nhất ở Ngữ văn 6.
| Nghĩa ngắn | Phần kể sự việc, hành động, diễn biến lồng trong văn bản không thuần tự sự |
| Thuộc | Phương thức biểu đạt tự sự, dùng ở vị trí phụ trợ |
| Dấu hiệu nhận biết | Có nhân vật (thường là “tôi”, “em”, “cha”, “mẹ”…), có việc xảy ra, có trước có sau |
| Hay gặp trong | Thơ có yếu tố tự sự (Ngữ văn 6), văn biểu cảm, văn nghị luận, tùy bút, kí |
Hiểu chữ “yếu tố” trong yếu tố tự sự
Cả cụm từ dễ hiểu nhất khi tách làm hai. Tự sự là kể chuyện: trình bày một chuỗi sự việc có mở đầu, diễn biến, kết thúc. Còn yếu tố ở đây có nghĩa là một thành phần, một phần nhỏ, không phải cái chính. Ghép lại, yếu tố tự sự là một mẩu kể chuyện được cài vào văn bản khác loại.
Vì vậy, khi đề bài hỏi về yếu tố tự sự, người ta đã ngầm thừa nhận văn bản đó không phải văn bản tự sự. Một truyện cổ tích như Thánh Gióng thì cả bài là tự sự, không ai gọi phần kể trong đó là “yếu tố”. Muốn ôn lại tự sự như một phương thức đầy đủ (ngôi kể, cốt truyện, bố cục), xem bài tự sự là gì và văn tự sự gồm những gì.
Các sách soạn bài và tài liệu ôn tập Ngữ văn 7, 8 theo chương trình cũ thống nhất ở một điểm: trong văn biểu cảm và văn nghị luận, kể và tả chỉ là phần phụ, phải phục vụ cảm xúc hoặc lập luận, không được lấn át phương thức chính.
Trong bài nghị luận xã hội, chữ yếu tố có thể nhường chỗ cho nhân tố hay thành phần; ranh giới đổi được nằm ở đồng nghĩa, trái nghĩa với yếu tố.
Đọc một đoạn văn, làm sao biết có yếu tố tự sự?
Không cần thuộc định nghĩa, chỉ cần đặt ba câu hỏi cho đoạn đang đọc:
- Có ai làm gì không? Một nhân vật, dù chỉ là “tôi” hay “người cha”, đang hành động: dắt tay, ra đi, trở về, kể lại.
- Có trước có sau không? Việc này xảy ra rồi mới đến việc kia. Các từ chỉ thời gian như “hôm ấy”, “rồi”, “sau đó”, “đến khi” là tín hiệu rất rõ.
- Phần kể ấy để làm gì? Nếu nó dẫn tới một cảm xúc hay một kết luận, còn bản thân câu chuyện không được kể trọn, thì đó là yếu tố tự sự chứ không phải văn bản tự sự.
Cần tách với miêu tả, vì hai yếu tố này thường đi đôi. Miêu tả trả lời câu hỏi “trông như thế nào”, tức là màu sắc, hình dáng, âm thanh. Tự sự trả lời “chuyện gì đã xảy ra”. Câu “Bóng cha dài lênh khênh trên cát” là tả; câu “Cha dắt con đi dọc bờ biển lúc sớm mai” là kể.
Ba môi trường quen thuộc của yếu tố tự sự
Trong thơ
Thơ có yếu tố tự sự thường có một câu chuyện nhỏ chạy dọc bài: cuộc gặp gỡ, chuyến đi, một đêm thức trắng. Câu chuyện giúp cảm xúc của nhân vật trữ tình có bối cảnh cụ thể. Ngữ văn 6 bộ Kết nối tri thức có hẳn bài viết “Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ có yếu tố tự sự và miêu tả”, và hầu hết bài thơ được chọn làm ngữ liệu ở lớp 6 đều thuộc dạng này.
Trong văn biểu cảm
Muốn nói “em thương bố” mà chỉ lặp lại chữ thương thì bài viết rỗng. Kể một kỉ niệm, chẳng hạn bố đạp xe đội mưa đến đón, cảm xúc mới có chỗ bám. Ở đây người viết chọn rất ít chi tiết kể, chỉ giữ chi tiết làm bật cảm xúc.
Trong văn nghị luận
Một câu chuyện ngắn có thể làm dẫn chứng hoặc làm phần mở bài gợi vấn đề. Bài bàn về lòng trung thực có thể kể chuyện một bạn nhặt được ví trả lại người mất. Điều kiện là câu chuyện phải gọn, kể xong thì quay về lí lẽ ngay. Bài văn nghị luận và các yếu tố của nó có nói kĩ hơn về luận điểm, lí lẽ và dẫn chứng.
Soi yếu tố tự sự trong ba bài thơ lớp 6
Những cánh buồm của Hoàng Trung Thông
Bài thơ có hẳn một câu chuyện: hai cha con đi dạo trên bãi biển lúc bình minh, người con chỉ cánh buồm xa và hỏi cha về bên kia biển, xin cha mượn buồm để đi. Chính cuộc trò chuyện ấy làm nảy ra suy nghĩ của người cha về ước mơ nối tiếp giữa hai thế hệ. Phần tả (bóng cha, bóng con, nắng sớm, cát mịn) chỉ đi kèm để cảnh có hồn. Đọc thêm phần câu hỏi đọc hiểu Những cánh buồm.
Đêm nay Bác không ngủ của Minh Huệ
Đây là bài thơ đậm chất kể nhất trong chương trình lớp 6. Có nhân vật anh đội viên, có thời gian (một đêm trên đường hành quân), có diễn biến: anh thức giấc lần thứ nhất, thấy Bác đốt lửa, dém chăn cho chiến sĩ; lần thứ ba anh hốt hoảng giục Bác ngủ. Nhờ trình tự đó, tình thương của Bác hiện ra qua việc làm cụ thể chứ không qua lời ca ngợi. Xem soạn Đêm nay Bác không ngủ để thấy cách sách chia bố cục theo các lần thức giấc.
Lượm của Tố Hữu
Bài thơ kể cuộc gặp tình cờ giữa nhà thơ và chú bé liên lạc ở Hàng Bè, rồi kể chuyến đưa thư cuối cùng của Lượm qua mặt trận. Yếu tố tự sự giữ nhịp cho cả bài: gặp, chia tay, nghe tin, nhớ lại. Đoạn tả dáng Lượm loắt choắt, ca-lô đội lệch nằm xen giữa các mạch kể ấy. Có thể đối chiếu với bài soạn bài Lượm sách Cánh diều.
Yếu tố tự sự khác văn bản tự sự ở đâu?
| Tiêu chí | Yếu tố tự sự | Văn bản tự sự |
|---|---|---|
| Vị trí | Phần phụ, nằm trong văn bản khác loại | Phương thức chính của cả văn bản |
| Độ dài câu chuyện | Ngắn, có khi chỉ vài câu, không cần kể trọn | Đủ mở đầu, diễn biến, kết thúc |
| Mục đích | Làm nền cho cảm xúc hoặc lí lẽ | Kể cho người đọc biết câu chuyện |
| Ví dụ | Những cánh buồm, bài văn biểu cảm về bố | Thánh Gióng, Bài học đường đời đầu tiên |
Khi trả lời câu hỏi “phương thức biểu đạt chính” của một bài thơ có yếu tố tự sự, đáp án vẫn là biểu cảm. Tự sự chỉ được nêu là phương thức kết hợp. Bảng tổng hợp sáu cách diễn đạt nằm ở bài sáu phương thức biểu đạt và cách xác định.
Thử sức với bốn câu hỏi nhận diện
Câu 1: Đoạn sau có yếu tố tự sự không? “Sáng nay mẹ dậy sớm nấu xôi, gói vào lá chuối rồi dúi vào cặp em. Đến lớp mở ra, xôi vẫn còn ấm. Em bỗng thấy thương mẹ đến lạ.” (đoạn tự đặt)
Đáp án: Có. Hai câu đầu kể việc mẹ làm và việc em làm theo trình tự thời gian (dậy sớm, nấu, gói, đến lớp mở ra). Câu cuối bộc lộ cảm xúc. Phần kể làm nền để câu cảm xúc có sức nặng, nên đây là đoạn văn biểu cảm có yếu tố tự sự.
Câu 2: Trong bài Đêm nay Bác không ngủ, yếu tố tự sự được thể hiện qua những chi tiết nào?
Đáp án: Qua nhân vật anh đội viên và Bác; thời gian là một đêm trên đường chiến dịch; diễn biến gồm các lần anh đội viên thức giấc, thấy Bác ngồi bên bếp lửa, đi dém chăn cho chiến sĩ, rồi anh nài Bác đi ngủ và Bác vẫn thức. Các chi tiết nối nhau theo thời gian tạo thành một câu chuyện nhỏ.
Câu 3: Câu “Biển sớm mai xanh biếc, nắng rải vàng trên những con sóng nhỏ” là tự sự hay miêu tả?
Đáp án: Miêu tả. Câu chỉ nói cảnh trông ra sao (màu xanh, nắng vàng, sóng nhỏ), không có nhân vật hành động và không có việc nối tiếp việc.
Câu 4: Một bài nghị luận về lòng hiếu thảo kể lại chuyện một bạn học sinh nghỉ hè đi làm thêm để đỡ đần cha mẹ. Phần kể ấy có vai trò gì, và cần lưu ý gì khi viết?
Đáp án: Phần kể là dẫn chứng cụ thể, giúp luận điểm về lòng hiếu thảo thuyết phục và gần gũi hơn. Khi viết cần kể ngắn, chỉ giữ chi tiết làm rõ luận điểm, kể xong phải rút ra nhận xét, tránh để câu chuyện chiếm hết bài và biến bài nghị luận thành bài kể chuyện.
Những điều học sinh hay hỏi về yếu tố tự sự
Yếu tố tự sự trong thơ là gì?
Là phần bài thơ kể lại một sự việc, có nhân vật và diễn biến, như cuộc trò chuyện của hai cha con trong Những cánh buồm. Câu chuyện ấy không phải đích đến; nó tạo bối cảnh để cảm xúc của nhân vật trữ tình bộc lộ tự nhiên.
Yếu tố tự sự trong văn nghị luận dùng để làm gì?
Để làm dẫn chứng hoặc mở vấn đề một cách sinh động. Một câu chuyện ngắn tác động cả đến tình cảm người đọc, nhưng phải phục vụ luận điểm và không được lấn át phần lập luận.
Vai trò của yếu tố tự sự trong văn biểu cảm là gì?
Nó cho cảm xúc một điểm tựa cụ thể. Thay vì nói chung chung, người viết kể một kỉ niệm, một việc làm, rồi để cảm xúc nảy ra từ đó, khiến bài viết chân thật hơn.
Có yếu tố tự sự thì bài thơ có thành truyện không?
Không. Bài thơ vẫn là tác phẩm trữ tình, phương thức chính vẫn là biểu cảm. Có những tác phẩm kể chuyện hoàn toàn bằng thơ, như truyện thơ Nôm, nhưng đó là thể loại khác.