Soạn bài Đêm nay Bác không ngủ (Minh Huệ) – Ngữ văn 6 Cánh diều

Đọc kĩ văn bản thơ và xác định câu chuyện được kể trong đó.

Trả lời:

Bài thơ kể chuyện một đêm Bác Hồ thức trắng trong lán của bộ đội giữa rừng, trên đường đi chiến dịch thời kháng chiến chống Pháp. Câu chuyện được nhìn qua mắt anh đội viên: anh tỉnh giấc, bắt gặp Bác vẫn thức cạnh bếp lửa, lần lượt kéo chăn đắp cho mọi người; anh lo lắng mời Bác đi ngủ; tới lần tỉnh giấc thứ ba, anh mới hiểu nỗi lòng của Bác: Người thức trắng vì thương những người dân công đang dầm mưa giữa rừng. Hiểu ra, anh xin thức cùng Bác.

Nhận biết những yếu tố tự sự, miêu tả trong văn bản và chỉ ra tác dụng của những yếu tố ấy.

Trả lời:

• Tự sự: câu chuyện xoay quanh anh đội viên cùng Bác Hồ, có thời gian (đêm khuya đến gần sáng), không gian (mái lều tranh giữa rừng), có chuỗi sự việc nối nhau (anh thức giấc lần đầu, Bác đốt lửa và đắp chăn, cuộc hỏi đáp, lần tỉnh giấc thứ ba, Bác giãi bày, anh thức cùng Bác) và có lời đối thoại.
• Miêu tả: nét mặt “trầm ngâm”, tóc Bác đã bạc, dáng ngồi yên lặng cạnh bếp, bước chân nhón nhẹ, bóng Bác in cao giữa lều, chòm râu im lặng; cơn mưa “lâm thâm”, mái lều “xơ xác”, rừng nhiều dốc.
• Tác dụng: yếu tố tự sự giúp bài thơ có mạch truyện rõ ràng, dễ theo dõi, cảm xúc tăng dần qua từng lần thức giấc. Yếu tố miêu tả làm hình ảnh Bác hiện lên cụ thể, gần gũi như người cha, đồng thời cho thấy hoàn cảnh kháng chiến gian khổ. Nhờ vậy, tình thương của Bác và lòng kính yêu mà người lính dành cho Bác được bộc lộ tự nhiên, cảm động.

Chỉ ra một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của bài thơ; nêu ý nghĩa của bài thơ và những nhận thức, tình cảm của em sau khi đọc.

Trả lời:

• Nghệ thuật: bài viết theo thể năm chữ gần với lối kể chuyện, vần liền nối các dòng; nhiều từ láy gợi hình (xơ xác, lồng lộng, trầm ngâm, phăng phắc, lâm thâm); phép ẩn dụ gọi Bác là người Cha; phép so sánh bóng Bác với ngọn lửa; điệp lại câu thơ làm nhan đề; lời thoại trực tiếp đặt sau dấu gạch đầu dòng.
• Ý nghĩa: bài thơ ca ngợi tấm lòng yêu thương bộ đội, dân công rộng lớn của Bác Hồ và cho thấy sự kính yêu, cảm phục mà người lính dành cho vị lãnh tụ.
• Điều em nhận ra và cảm xúc của em: Bác dù là Chủ tịch nước vẫn sống giản dị, chung lều với bộ đội và lo cho từng người; em thêm kính yêu, biết ơn Bác và muốn học tập lối sống biết nghĩ cho người khác.

Đọc trước bài thơ Đêm nay Bác không ngủ, tìm hiểu thêm về tác giả Minh Huệ.

Trả lời:

• Minh Huệ là bút danh; tên thật của nhà thơ là Nguyễn Đức Thái (1927 – 2003), người Nghệ An.
• Ông hoạt động cách mạng từ năm 1945, sau đó gắn bó với công tác văn hóa, văn nghệ ở quê hương; từng giữ nhiều cương vị trong các hội văn nghệ của Nghệ An, Nghệ Tĩnh.
• Thơ ông giản dị, giàu cảm xúc, nhiều bài mang âm hưởng dân ca xứ Nghệ. Đêm nay Bác không ngủ được nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng và thuộc số bài thơ tiêu biểu nhất viết về Bác.

Chỉ ra tác dụng của các từ láy trong khổ thơ thứ hai.

Trả lời:

• “Trầm ngâm”: gợi dáng ngồi lặng lẽ, đăm chiêu của Bác, như đang nghĩ ngợi về một điều hệ trọng.
• “Lâm thâm”: gợi cơn mưa nhỏ, dai dẳng, không dứt, làm đêm rừng thêm lạnh.
• “Xơ xác”: gợi mái lều tranh tả tơi, đơn sơ của bộ đội nơi chiến khu.

Ba từ láy vừa vẽ ra chân dung Bác, vừa vẽ ra khung cảnh lạnh lẽo, thiếu thốn. Cảnh vật càng hiu hắt thì hình ảnh Bác thao thức càng nổi bật, khiến người đọc đoán rằng Bác đang mang một nỗi lo lớn.

Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ trong dòng thơ số 11.

Trả lời:

Dòng 11 là câu “Người Cha mái tóc bạc”, dùng phép ẩn dụ: gọi Bác Hồ là người Cha vì Bác có tình thương, sự chăm chút giống người cha với đàn con. Chữ “Cha” được viết hoa để bày tỏ sự tôn kính. Hình ảnh mái tóc bạc gợi tuổi cao, gợi những năm tháng lo toan vì nước. Phép ẩn dụ làm cho Bác trở nên gần gũi, ruột thịt với người lính, đồng thời cho thấy tình cảm vừa thương yêu vừa kính trọng của anh đội viên.

Chú ý tác dụng của dấu gạch đầu dòng ở các dòng thơ số 23, 25 và việc tạo yếu tố tự sự.

Trả lời:

• Dấu gạch đầu dòng ở dòng 23 đánh dấu câu hỏi han của anh đội viên (hỏi Bác sao chưa ngủ); ở dòng 25, dấu gạch mở đầu lời đáp của Bác (khuyên anh cứ ngủ cho ngon).
• Nhờ vậy, bài thơ có một cuộc đối thoại trực tiếp giữa hai nhân vật, giống như trong truyện kể. Lời thoại giúp ta nghe được giọng lo lắng của người chiến sĩ và giọng ân cần của Bác, làm câu chuyện sinh động, chân thật hơn.

Các từ “đinh ninh”, “phăng phắc” giúp em hình dung ra hình ảnh Bác lúc này như thế nào?

Trả lời:

Ở dòng 39 – 40, “đinh ninh” gợi tư thế ngồi yên một chỗ, trước sau không đổi; “phăng phắc” gợi sự im lặng tuyệt đối, đến chòm râu cũng không lay động. Hai từ cho thấy Bác ngồi bất động suốt từ đêm đến gần sáng, dồn hết tâm trí vào một nỗi lo. Hình ảnh ấy khiến anh đội viên hoảng sợ và khiến người đọc hiểu rằng Bác thức không phải do khó ngủ mà vì đang trăn trở cho bộ đội, dân công và cho chiến dịch.

Khổ thơ (dòng 53 – 56) thể hiện tâm trạng của ai?

Trả lời:

Khổ thơ là phần tiếp theo lời Bác giãi bày với anh đội viên, nên đây là nỗi lòng của Bác Hồ. Bác lo vì trời mưa mà đoàn dân công phải ngủ giữa rừng, không biết làm sao cho họ khỏi ướt; Bác “nóng ruột” và chỉ mong trời mau sáng. Đó là nỗi lo của người cha thương con, cũng là tấm lòng của vị lãnh tụ luôn đặt nỗi vất vả của nhân dân lên trên giấc ngủ của mình.

Xác định cách gieo vần của hai khổ thơ cuối.

Trả lời:

• Khổ áp chót: tiếng cuối dòng 2 và dòng 3 vần với nhau (hồng – mông), là vần chân, vần liền, thanh bằng; dòng đầu và dòng cuối khổ cùng kết bằng chữ “Bác” tạo thế khép lại.
• Khổ cuối: tiếng cuối dòng 3 vần với tiếng cuối dòng 4 (tình – Minh), cũng là vần liền, thanh bằng.
• Cách gieo vần liền giúp lời thơ liền mạch, êm như lời kể, kết bài bằng âm vang ngân dài, dễ nhớ.

Bài thơ có những nhân vật nào? Tìm các chi tiết liên quan đến hoàn cảnh xuất hiện của các nhân vật. Kể lại câu chuyện trong bài thơ dựa theo trật tự thời gian (khoảng 9 – 10 dòng).

Trả lời:

• Nhân vật: hai nhân vật chính là Bác Hồ cùng anh đội viên (ngoài ra có những chiến sĩ đang ngủ và đoàn dân công được nhắc tới).
• Bối cảnh: về thời gian là đêm khuya, kéo dài đến lúc trời sắp sáng; về không gian là căn lều tranh giữa rừng, bên bếp lửa; thời tiết mưa lạnh; lúc ấy chiến dịch còn dài, đường rừng nhiều dốc.

Kể lại câu chuyện:

Một đêm trên đường đi chiến dịch, đơn vị bộ đội nghỉ lại trong căn lều tranh giữa rừng. Ngoài trời mưa rả rích, lạnh buốt. Giữa khuya, anh đội viên trở mình thức giấc, thấy Bác vẫn thức, ngồi yên cạnh bếp, vẻ mặt đăm chiêu. Anh nhìn Bác mà thương vô cùng. Bác nhóm lửa sưởi ấm cho chiến sĩ, rồi khẽ khàng kéo chăn đắp lại cho mọi người, nhón chân thật nhẹ để không ai giật mình. Anh xúc động, thì thầm hỏi Bác sao chưa ngủ, Bác có lạnh không. Bác chỉ bảo anh cứ ngủ ngon để mai còn đánh giặc. Anh nhắm mắt mà lòng không yên, sợ Bác thức mãi sẽ ốm. Tới gần sáng, anh lại tỉnh dậy, Bác vẫn ngồi im phắc, anh một mực xin Bác đi nghỉ. Lúc ấy Bác mới nói ra nỗi lo: đoàn dân công phải nằm giữa rừng mưa, lấy lá làm chiếu, lấy áo làm chăn. Hiểu lòng Bác, anh đội viên sung sướng thức luôn cùng Bác đến sáng.

Liệt kê các chi tiết thể hiện tình cảm của Bác đối với các chiến sĩ và dân công. Chi tiết nào gây ấn tượng nhất cho em?

Trả lời:

• Với chiến sĩ: Bác thức đốt lửa cho các anh nằm ấm; Bác lần lượt đắp chăn cho mọi người, nhón chân nhẹ nhàng sợ các cháu giật mình; Bác khuyên anh đội viên ngủ ngon để ngày mai đánh giặc.
• Với dân công: Bác không yên lòng khi nghĩ đến đoàn dân công ngủ giữa rừng, chiếu là lá cây, chăn là manh áo; trời mưa nên Bác lo họ ướt lạnh; nỗi thương làm Bác sốt ruột, chỉ mong trời sáng.

Chi tiết em ấn tượng nhất là đoạn Bác đi đắp chăn:

Rồi Bác đi dém chăn
Từng người từng người một
Sợ cháu mình giật thột
Bác nhón chân nhẹ nhàng

Một vị Chủ tịch nước lại tự tay chăm giấc ngủ cho từng người lính, không bỏ sót ai. Cách nói lặp “từng người” và dáng nhón chân cho thấy sự tỉ mỉ, nâng niu của người cha. Chi tiết nhỏ mà làm em rất xúc động.

Tìm các chi tiết thể hiện tình cảm của anh đội viên dành cho Bác Hồ (từ dòng 1 đến dòng 44). Chi tiết nào đem lại cho em nhiều cảm xúc nhất?

Trả lời:

• Thấy trời đã khuya mà Bác còn ngồi, anh băn khoăn, ngạc nhiên.
• Anh nhìn Bác mà lòng thương cứ dâng lên mãi; anh coi Bác như người Cha.
• Anh mơ màng như trong mộng, thấy bóng Bác lớn lao, ấm hơn bếp lửa đang cháy.
• Anh thổn thức, thì thầm hỏi Bác chưa ngủ, có lạnh không.
• Vâng lời nhắm mắt nhưng lòng thấp thỏm, chẳng biết nói sao, cứ nằm lo Bác sinh bệnh, lo chiến dịch còn dài mà Bác thức suốt thì lấy sức đâu.
• Đến lượt tỉnh giấc thứ ba, anh hoảng sợ, khẩn khoản xin Bác nghỉ vì trời đã gần sáng.

Chi tiết khiến em xúc động nhất là lúc anh nằm thao thức lo Bác sinh bệnh, trong lòng ngổn ngang không yên. Người lính trẻ lúc này không nghĩ cho mình mà chỉ nghĩ cho Bác, giống như đứa con lo cho cha già. Tình cảm ấy rất thật, rất mộc mạc, khiến em thấy gần gũi.

Câu thơ Đêm nay Bác không ngủ được điệp lại mấy lần trong bài thơ? Ý nghĩa của sự điệp lại này là gì?

Trả lời:

• Câu thơ xuất hiện ba lần: dòng 4, dòng 35 và dòng 62.
• Lần thứ nhất là sự ngạc nhiên của anh đội viên khi thấy Bác còn thức. Lần thứ hai gắn với nỗi lo Bác không đủ sức cho chiến dịch dài. Lần cuối, ở khổ kết, câu thơ trở thành lời khẳng định: Bác thức trắng là điều tự nhiên, vì đó chính là con người Hồ Chí Minh.
• Phép điệp tạo nhịp điệu, làm sợi chỉ xuyên suốt câu chuyện, nhấn mạnh hình ảnh Bác thao thức và tô đậm tấm lòng thương dân, thương lính của Người.

Hãy chỉ ra một số yếu tố miêu tả trong văn bản và nêu tác dụng qua một ví dụ cụ thể.

Trả lời:

• Miêu tả Bác: dáng ngồi bất động cạnh bếp lửa, nét mặt trầm ngâm, tóc đã bạc trắng, nhón chân nhẹ nhàng, bóng “cao lồng lộng”, ngồi đinh ninh không đổi tư thế, râu im phăng phắc.
• Miêu tả cảnh: cơn mưa lâm thâm, căn lều tranh xơ xác, ngọn lửa hồng, rừng lắm dốc.

Ví dụ: hình ảnh bóng Bác “cao lồng lộng”, ấm áp hơn cả “ngọn lửa hồng”. Ánh lửa hắt bóng Bác lên vách lều thật lớn; với anh đội viên đang mơ màng, Bác hiện ra vừa vĩ đại vừa ấm áp. Chi tiết miêu tả này không chỉ giúp ta hình dung cảnh thật trong lều mà còn cho thấy tình thương của Bác sưởi ấm lòng người lính hơn cả bếp lửa giữa đêm mưa.

SGK trích một đoạn văn xuôi (từ bài viết Nhà thơ Minh Huệ đã viết bài thơ Đêm nay Bác không ngủ như thế nào?) kể lại câu chuyện Minh Huệ được nghe về Bác: một đêm Bác ghé lán bộ đội giữa rừng; anh đội viên tỉnh giấc, thấy một cụ già người Nùng tiếp củi vào bếp, nhìn kĩ mới nhận ra Bác; anh hai lần mời Bác đi ngủ, Bác bảo cháu cứ ngủ ngon để mai đánh giặc, Bác không buồn ngủ vì trời lạnh mà còn nhiều bộ đội, dân công ngủ ngoài rừng. Chỉ ra sự giống nhau, khác nhau trong câu chuyện giữa đoạn trích và bài thơ của Minh Huệ.

Trả lời:

Qua so sánh, em thấy nhà thơ đã dựa vào một câu chuyện có thật, rồi chọn lọc, thêm chi tiết miêu tả và cảm xúc để câu chuyện trở thành một bài thơ giàu sức lay động.