Yếu tố kì ảo là những chi tiết, hình ảnh, nhân vật hay sự việc lạ lùng, không thể có trong đời thực, do người kể tưởng tượng và hư cấu nên: cậu bé ba tuổi vươn vai thành tráng sĩ, rùa vàng đòi lại gươm thần, người chết sống lại dưới thủy cung. Sách Ngữ văn gặp khái niệm này từ truyền thuyết, cổ tích ở lớp 6 đến truyện truyền kì ở lớp 9.
| Khái niệm | Chi tiết, hình ảnh kì lạ, hoang đường, vượt ngoài quy luật tự nhiên, sinh ra từ trí tưởng tượng |
| Thuộc | Yếu tố nghệ thuật của truyện kể (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, truyền kì, cả truyện hiện đại) |
| Dấu hiệu nhận biết | Điều không thể xảy ra ngoài đời nhưng được kể như có thật |
| Cách viết | Sách giáo khoa hiện hành viết “kì ảo”; “kỳ ảo” cũng đúng |
Yếu tố kì ảo: truyện bước qua cõi thực
Trong phần tri thức về truyền thuyết, sách Ngữ văn 6 (bộ Chân trời sáng tạo) xếp vào loại này các chi tiết, hình ảnh lạ lùng, hoang đường mà dân gian tạo ra bằng trí tưởng tượng và hư cấu. Đến lớp 9, cùng bộ sách dành hẳn một bài học mang tên Con người trong thế giới kì ảo, với các văn bản như Chuyện người con gái Nam Xương, Truyện lạ nhà thuyền chài, Dế chọi. Khái niệm không đổi; chỉ có thể loại chứa nó là thay đổi.
Hai chữ trong tên gọi đã nói gần hết: kì là lạ, khác thường; ảo là không có thật. Chi tiết kì ảo vì thế khác với chi tiết chỉ “hiếm gặp”. Một người nhặt được chiếc ví rơi là chuyện hiếm; một chiếc ví tự đi tìm chủ mới là chuyện kì ảo.
Điều quan trọng hơn: người xưa không đưa những chi tiết ấy vào cho vui. Mỗi chi tiết kì ảo đều gánh một ý nghĩa, có khi để ca ngợi người anh hùng, có khi để giải thích một hiện tượng tự nhiên, có khi để nói thay ước mơ công bằng mà đời thực chưa làm được.
Bốn dạng kì ảo thường gặp
- Nhân vật siêu nhiên: thần, tiên, Bụt, ma quỷ, thủy thần, hoặc con người có sức mạnh phi thường. Ví dụ Sơn Tinh, Thủy Tinh, Long Quân, Linh Phi.
- Sự biến hóa, phép thuật: người lớn vụt lên, vật hóa thành người, người chết sống lại, hô mưa gọi gió.
- Đồ vật thần kì: gươm thần, ngựa sắt phun lửa, niêu cơm ăn mãi không hết, cây đàn biết kể tội.
- Không gian và thời gian khác thường: thủy cung, thiên đình, cõi âm; một ngày ở cõi tiên bằng mấy chục năm ở trần gian.
Dạng thứ tư nổi bật nhất trong truyện truyền kì, nơi cõi người và cõi thần linh, ma quỷ đan vào nhau. Đặc điểm thể loại này được giải thích kĩ ở bài giải nghĩa thể loại truyền kì trong Ngữ văn 9.
Kì ảo trong Thánh Gióng, Sơn Tinh và Vũ Nương
Thánh Gióng: sức lớn của cả một dân tộc
Cậu bé lên ba chưa biết nói, chưa biết cười, nghe tiếng sứ giả bỗng cất tiếng xin đi đánh giặc; rồi lớn nhanh như thổi, vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt, nhổ tre đánh giặc, đánh xong thì bay về trời. Chuỗi chi tiết ấy cho thấy người anh hùng sinh ra từ nhân dân và lớn lên bằng sức nuôi của cả làng. Việc bay về trời biến Gióng thành người bất tử, không màng công danh. Xem lại các câu hỏi đọc hiểu trong bài soạn truyền thuyết Thánh Gióng.
Sơn Tinh, Thủy Tinh: cắt nghĩa mùa lũ
Thủy Tinh hô mưa, gọi gió, dâng nước đánh lên; Sơn Tinh bốc từng quả đồi, dời từng dãy núi chặn dòng nước. Cuộc giao tranh năm nào cũng tái diễn. Chi tiết kì ảo ở đây làm hai việc: giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm ở đồng bằng Bắc Bộ, và gửi vào đó niềm tin con người sẽ thắng thiên tai.
Vũ Nương: một kết thúc có hậu mà vẫn buồn
Nhảy xuống sông tự vẫn, Vũ Nương được các nàng tiên cứu, sống dưới thủy cung của Linh Phi; sau đó hiện về giữa dòng trên kiệu hoa lúc Trương Sinh lập đàn bên bến sông để giải oan cho nàng, rồi biến mất. Chi tiết này vừa minh oan cho nàng, thỏa lòng người đọc, vừa nhắc rằng nàng không thể trở lại trần gian, nơi đã đối xử bất công với nàng. Phân tích kĩ hơn ở bài những chi tiết hoang đường quanh nàng Vũ Nương.
Văn học hiện đại cũng dùng kì ảo. Vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ đặt hồn một ông lão hiền lành vào xác anh hàng thịt, để đặt ra câu hỏi về sự hài hòa giữa thể xác và tâm hồn.
Ba câu hỏi để nhận ra chi tiết kì ảo
- Chuyện này ngoài đời có thể xảy ra không? Nếu chắc chắn không (người hóa đá, vật biết nói), nhiều khả năng đó là chi tiết kì ảo.
- Nó có phá vỡ quy luật tự nhiên không? Sinh, lão, bệnh, tử; trọng lượng, khoảng cách, thời gian. Lớn vụt lên trong vài ngày là phá vỡ quy luật sinh trưởng.
- Người kể có trình bày nó như chuyện thật không? Một giấc mơ bình thường của nhân vật chưa phải kì ảo. Nhưng giấc mộng báo trước rồi ứng nghiệm, như giấc mộng của Phan Lang trước khi gặp con rùa mai xanh, thì mang màu kì ảo.
Nêu tác dụng thế nào cho đủ ý?
Khi đề hỏi tác dụng, nên trả lời theo ba tầng: với cốt truyện (tạo bước ngoặt, làm truyện hấp dẫn), với nhân vật (tô đậm phẩm chất, số phận), với ý nghĩa (thể hiện ước mơ, niềm tin, cách nhìn của tác giả hoặc nhân dân). Chỉ viết “làm truyện thêm hấp dẫn” là mới được một phần ba số điểm.
Kì ảo, hư cấu, tượng trưng: đừng gộp làm một
| Khái niệm | Bản chất | Ví dụ |
|---|---|---|
| Yếu tố kì ảo | Điều không thể có ngoài đời, vượt quy luật tự nhiên | Rùa vàng nổi lên đòi gươm |
| Hư cấu | Mọi điều nhà văn tưởng tượng ra, kể cả chuyện hoàn toàn có thể xảy ra | Một nhân vật học sinh không có thật trong truyện ngắn |
| Tượng trưng | Hình ảnh có thật được gửi thêm nghĩa khác | Ngọn đèn tượng trưng cho hi vọng |
| Phóng đại (nói quá) | Biện pháp tu từ, cố tình nói to hơn sự thật để nhấn mạnh | “Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày” |
Kì ảo luôn là hư cấu, nhưng hư cấu thì không nhất thiết kì ảo. Phân biệt rõ hơn ở bài về khái niệm hư cấu trong văn chương. Còn hình ảnh tượng trưng có thể rất bình thường, chỉ khác ở lớp nghĩa đằng sau, như bài cách đọc một hình ảnh tượng trưng đã phân tích.
Khi yếu tố kì ảo đi cùng không khí u tối, bạo lực và nhân vật mập mờ thiện ác, người đọc gặp một thể loại riêng là dark fantasy.
Luyện nhận diện kì ảo qua năm câu
Câu 1: Chi tiết nào trong truyện Thạch Sanh là yếu tố kì ảo?
(a) Thạch Sanh sống một mình trong túp lều dưới gốc đa. (b) Niêu cơm của Thạch Sanh ăn mãi không hết. (c) Lý Thông lừa Thạch Sanh đi canh miếu thay mình.
Đáp án: (b). Hai chi tiết còn lại hoàn toàn có thể xảy ra ngoài đời; niêu cơm nhỏ nuôi được cả một đạo quân là điều không thể.
Câu 2: Chi tiết Gióng vươn vai thành tráng sĩ có tác dụng gì?
Đáp án: Đây là chi tiết kì ảo. Nó cho thấy người anh hùng phải lớn vụt lên để kịp gánh việc lớn của đất nước, đồng thời thể hiện ước mơ của nhân dân về sức mạnh phi thường khi có giặc.
Câu 3: Trong Sự tích Hồ Gươm, chi tiết rùa vàng đòi gươm có ý nghĩa gì?
Đáp án: Chi tiết giải thích tên gọi hồ Hoàn Kiếm (trả gươm), đồng thời cho thấy cuộc khởi nghĩa có sự giúp sức của thần linh, tức là được lòng trời, lòng người. Khi giặc đã tan, gươm thần được trả về, gợi khát vọng hòa bình.
Câu 4: Chi tiết nào không phải yếu tố kì ảo trong Chuyện người con gái Nam Xương?
(a) Vũ Nương sống dưới thủy cung. (b) Trương Sinh nghe lời đứa con nhỏ mà nghi vợ. (c) Vũ Nương hiện về giữa dòng sông rồi biến mất.
Đáp án: (b). Ghen tuông vì một câu nói của trẻ con là chuyện có thể xảy ra ngoài đời, thậm chí chính vì quá đời thường mà nó thành bi kịch.
Câu 5: Viết 3–4 câu nêu tác dụng của chi tiết Sơn Tinh dời núi, Thủy Tinh dâng nước.
Đáp án gợi ý: Chi tiết kì ảo Sơn Tinh dời núi, Thủy Tinh dâng nước làm cuộc giao tranh trở nên dữ dội, hấp dẫn. Qua đó, người xưa giải thích hiện tượng lũ lụt xảy ra hằng năm. Chiến thắng của Sơn Tinh thể hiện ước mơ và niềm tin của cha ông vào sức mạnh chế ngự thiên tai.
Kì ảo hay kỳ ảo, và mấy điều cần nhớ
Yếu tố kỳ ảo và yếu tố kì ảo có khác nhau không?
Không khác. Đây chỉ là hai cách viết i ngắn và y dài của cùng một từ. Sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành viết “kì ảo”, nên khi làm bài nên viết theo sách.
Chi tiết kì ảo là gì?
Là từng chi tiết cụ thể mang tính kì ảo trong truyện, như niêu cơm thần hay con ngựa sắt. Nói “yếu tố kì ảo” là nói chung cả loại chi tiết ấy trong tác phẩm.
Tác dụng của yếu tố kì ảo là gì?
Làm truyện hấp dẫn, li kì; tô đậm phẩm chất, số phận nhân vật; giải thích hiện tượng tự nhiên hoặc xã hội; gửi gắm ước mơ, niềm tin và cách nhìn đời của người kể.
Truyện hiện đại có dùng yếu tố kì ảo không?
Có. Ngoài Hồn Trương Ba, da hàng thịt, nhiều truyện ngắn và tiểu thuyết hiện đại để cái kì ảo xen vào đời thường nhằm soi rõ hơn chính cái đời thường ấy.
Chữ kì cũng có mặt trong kì lạ; các từ cùng nghĩa như lạ lùng, kì quặc, kì dị được so sắc thái ở bài đồng nghĩa, trái nghĩa với kì lạ.