Hư cấu là gì? Yếu tố hư cấu trong văn học, ví dụ và bài tập

Hư cấu là dùng trí tưởng tượng để tạo ra nhân vật, sự việc, nơi chốn không có thật. Với văn chương, hư cấu là cách nhà văn dựng chuyện: lấy chất liệu từ đời sống rồi nhào nặn thành một thế giới riêng trên trang giấy, như truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện cổ tích. Trong tiếng Anh, từ tương ứng với hư cấu là fiction.

Khái niệm	Tạo ra theo tưởng tượng những gì không có thật hoặc không hoàn toàn có thật
Gốc từ	Hán Việt 虛構: hư (trống rỗng, không thật) + cấu (dựng, kết lại)
Loại từ	Động từ (nhà văn hư cấu); dùng như tính từ trong “nhân vật hư cấu”, “tác phẩm hư cấu”
Thuộc	Lí luận văn học: đặc trưng của truyện, tiểu thuyết, kịch
Dấu hiệu nhận biết	Nhân vật, địa danh không kiểm chứng được; có yếu tố kì ảo; tác phẩm tự nhận là “truyện”

Chữ hư cấu và nghề dựng chuyện

Chữ hư gặp trong “hư không”, “hư ảo”, chỉ cái trống rỗng, không có thực chất. Chữ cấu gặp trong “cấu tạo”, “kết cấu”, chỉ việc dựng lên, ghép lại cho thành hình. Đặt cạnh nhau, hư cấu là dựng nên một thứ vốn không có. Wiktionary tiếng Việt ghi đây là động từ, nghĩa là dựng ra, tạo ra theo sự tưởng tượng.

Đưa vào văn chương, khái niệm này có một điểm quan trọng: hư cấu không phải nói dối. Khi cầm một cuốn truyện, người đọc đã ngầm hiểu “đây là chuyện được kể”, nên không ai trách nhà văn vì đã tạo ra một nhân vật không có tên trong sổ hộ tịch. Cái người đọc chờ đợi là sự thật ở tầng sâu hơn: tính cách có hợp lí không, nỗi đau có đúng với con người không. Nhân vật có thể bịa, nhưng cảm xúc thì không được giả.

Hư cấu cũng hiếm khi là tưởng tượng từ số không. Nhà văn thường lấy một gương mặt ở chỗ này, một câu chuyện nghe kể ở chỗ kia, một cảnh làng quen thuộc, rồi ghép, đổi, phóng to cho thành nhân vật và cốt truyện của tác phẩm. Vì vậy sách lí luận hay nói tới “hư cấu nghệ thuật”: tưởng tượng có chủ đích, phục vụ điều tác giả muốn nói.

Những trang văn quen thuộc được dựng bằng hư cấu

Bốn tác phẩm học sinh gặp trong chương trình cho thấy bốn mức độ hư cấu khác nhau.

Dế Mèn biết nói, biết hối hận

Tô Hoài để một chú dế tự kể chuyện đời mình, biết kiêu căng, biết ân hận khi trò nghịch dại làm chết Dế Choắt. Loài vật mang suy nghĩ của con người là hư cấu rõ ràng nhất, nhưng bài học về thói hung hăng lại rất thật. Đoạn này có trong bài Bài học đường đời đầu tiên ở Ngữ văn 6.

Làng Vũ Đại và một làng có thật

Trên bản đồ không có làng Vũ Đại. Nhiều bài viết về Nam Cao cho biết ông lấy bóng dáng làng Đại Hoàng, quê mình, để dựng nên ngôi làng của Chí Phèo và Bá Kiến, rồi đặt cho nó một cái tên khác. Chất liệu có thật, còn con người và số phận trong truyện là sản phẩm hư cấu. Xem phần tìm hiểu nhân vật trong bài soạn Chí Phèo của Nam Cao.

Truyện Kiều kể lại một cốt truyện có sẵn

Nguyễn Du dựa vào cuốn Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân bên Trung Quốc. Ông giữ khung câu chuyện nhưng viết lại bằng thơ lục bát, lược bớt, thêm thắt, đặc biệt là đi sâu vào nội tâm nhân vật. Đây là kiểu hư cấu trên nền một câu chuyện đã có, và chính phần sáng tạo ấy làm nên giá trị của tác phẩm.

Hoàng Lê nhất thống chí và lịch sử

Ở tiểu thuyết lịch sử, hư cấu bị giữ trong giới hạn. Các sự kiện lớn như việc Quang Trung kéo quân ra Bắc đánh tan quân Thanh là có thật; phần được tưởng tượng thêm chủ yếu nằm ở lời thoại, cử chỉ, cách dựng cảnh. Người đọc vì thế vừa thấy không khí thời đại, vừa không nên coi từng câu nói trong truyện là ghi chép lịch sử. Bài soạn Hoàng Lê nhất thống chí lớp 8 có câu hỏi về điểm này.

Nhận ra chi tiết hư cấu bằng cách nào?

1. Xem văn bản tự nhận là gì. Có chữ “truyện”, “tiểu thuyết”, “cổ tích”, hoặc lời ghi “nhân vật và sự kiện là hư cấu” ở đầu phim, đó là tín hiệu rõ nhất.
2. Thử kiểm chứng. Tên người, tên làng, ngày tháng có tra được không? Không tra được, hoặc cố ý mơ hồ (“ngày xửa ngày xưa”, “ở một làng nọ”), khả năng cao là hư cấu.
3. Để ý yếu tố kì ảo. Con vật biết nói, người hóa đá, phép màu: chắc chắn là tưởng tượng.
4. Nhìn người kể. Người kể biết hết suy nghĩ thầm kín của nhiều nhân vật cùng lúc là kiểu kể chỉ có ở truyện; người viết hồi kí không thể đọc được ý nghĩ của người khác.

Lưu ý: một chi tiết hư cấu không biến cả văn bản thành hư cấu, và ngược lại, truyện hư cấu có thể chứa địa danh, sự kiện thật. Kết luận phải dựa vào tổng thể và mục đích của văn bản.

Hư cấu, bịa đặt và phi hư cấu

	Hư cấu	Bịa đặt	Phi hư cấu
Có tưởng tượng không?	Có, công khai	Có, che giấu	Hạn chế, chủ yếu kể điều có thật
Người nhận có biết là không thật?	Biết, đó là quy ước của truyện	Không, bị đánh lừa	Được cam kết là thật
Ví dụ	Truyện ngắn, tiểu thuyết, phim truyện	Tin giả, lời đồn sai sự thật	Kí, hồi kí, phóng sự, tiểu sử

Cột giữa là chỗ phân biệt quan trọng nhất ngoài đời: một bài đăng kể chuyện không có thật nhưng trình bày như tin tức thì không còn là hư cấu nữa mà là bịa đặt. Muốn hiểu kĩ cột cuối, xem bài phi hư cấu và các thể kí.

Khi viết về một nhà văn, muốn đổi chữ sáng tác cho câu khỏi lặp thì tham khảo những từ đồng nghĩa với sáng tác.

Thử tìm chỗ hư cấu trong văn bản

Hư cấu trên màn ảnh, trong đề thi và kệ sách

Yếu tố hư cấu là gì?

Là những chi tiết do người viết tưởng tượng ra, xen vào một văn bản. Đề đọc hiểu thường hỏi về yếu tố hư cấu trong truyện kí, hồi kí, tiểu thuyết lịch sử: tức là chỉ ra phần nào là thật, phần nào là sáng tạo thêm.

Nhân vật hư cấu là gì?

Là nhân vật không có thật ngoài đời, do tác giả tạo ra, như Chí Phèo, Dế Mèn, Harry Potter. Nhân vật hư cấu có thể được gợi ý từ một người thật nhưng đã được nhà văn biến đổi.

Hư cấu tiếng Anh là gì?

Là fiction; tác phẩm phi hư cấu là non-fiction. Ở nhà sách nước ngoài, hai chữ này dùng để chia kệ sách.

Phim “dựa trên chuyện có thật” có hư cấu không?

Thường là có. Nhà làm phim gộp nhân vật, rút ngắn thời gian, thêm lời thoại cho câu chuyện liền mạch. Vì thế nhiều phim ghi chú “một số chi tiết đã được hư cấu” ở đầu hoặc cuối phim.