Vô cảm là không có cảm xúc, không có tình cảm trước những chuyện mà lẽ ra con người phải động lòng, như nỗi đau, sự bất công hay một ai đó đang cần giúp. Khi nói “bệnh vô cảm”, người ta không nói về một căn bệnh trong sách y khoa mà nói về một thói thờ ơ lan rộng trong xã hội. Đây cũng là đề nghị luận rất hay gặp.
| Nghĩa ngắn | Không động lòng trước điều đáng ra phải có cảm xúc |
| Gốc từ | Hán Việt 無感: vô (không) + cảm (động lòng) |
| Loại từ | Tính từ (thái độ vô cảm); “sự vô cảm” là danh từ |
| Gần nghĩa | thờ ơ, dửng dưng, lãnh đạm |
| Trái nghĩa | đồng cảm, trắc ẩn |
Vô cảm: hai chữ, một sự vắng mặt
Chữ vô (無) là không, như trong vô ích, vô tình, vô danh. Chữ cảm (感) là động lòng, xúc động, có trong cảm động, cảm thông, đồng cảm. Vô cảm, theo mặt chữ, là chỗ lẽ ra có rung động thì lại trống không.
Từ điển Hán Việt giảng 無感 là không có cảm xúc, không xúc động. Thơ cổ Trung Hoa đã dùng nó khi nói lòng người đâu phải gỗ đá mà không biết cảm. Hình ảnh gỗ đá ấy đến giờ vẫn là cách so sánh quen thuộc nhất cho người vô cảm.
Vô cảm theo từ điển và hai cách dùng
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) ghi vô cảm là tính từ: không có cảm xúc, không có tình cảm, kèm lời chú rất quan trọng là trước những tình huống đáng ra phải có. Ví dụ: cái nhìn vô cảm, vô cảm trước nỗi đau của người khác. Không khóc khi xem một bộ phim buồn chưa phải vô cảm; đứng nhìn một đứa trẻ bị đánh mà không làm gì mới là vô cảm.
Trong y khoa, “vô cảm” còn có nghĩa khác hẳn: làm mất cảm giác đau khi phẫu thuật, như “phương pháp vô cảm” (gây tê, gây mê). Nghĩa này trung tính, không dính gì đến đạo đức. Học sinh viết văn nghị luận chỉ dùng nghĩa thứ nhất.
Cũng cần tách thái độ vô cảm với tình trạng mất khả năng cảm nhận vui buồn kéo dài. Nếu một người thấy mình trơ lì, không còn hứng thú với điều gì trong nhiều tuần, đó có thể là dấu hiệu sức khỏe tinh thần cần được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý xem xét, chứ không phải chuyện để phán xét.
Vô cảm hiện ra trong đời thường ra sao?
Sự vô cảm hiếm khi ồn ào. Nó thường là một cái quay lưng, một cái lướt qua.
- Thấy tai nạn giao thông, người ta giơ điện thoại quay clip trước khi nghĩ đến chuyện gọi cấp cứu.
- Bình luận cười cợt dưới bài đăng về một người vừa gặp nạn.
- Trong lớp có bạn bị trêu chọc, cô lập; cả lớp biết nhưng coi là “chuyện của nó”. Đây cũng là mảnh đất để bạo lực học đường lớn dần.
- Ở nhà, con cái quen nhận mà chẳng để ý cha mẹ mệt hay buồn.
Nguyên nhân thì nhiều: sợ liên lụy, nghĩ rằng sẽ có người khác ra tay, quá quen với tin xấu trên mạng đến mức chai đi, hoặc đơn giản là sống quá vội. Mỗi lý do nghe đều có vẻ hợp lý. Gộp lại, chúng làm một cộng đồng nguội lạnh.
Trên mạng, chữ vô cảm còn có một nghĩa vui hơn hẳn: biểu tượng mặt vô cảm thường được gửi đi khi người nhắn cạn lời, chứ chẳng phải vì hết lòng thương người.
Đối lập với vô cảm: đồng cảm, trắc ẩn
| Từ | Nghĩa | Quan hệ với vô cảm |
|---|---|---|
| Thờ ơ, dửng dưng | Lạnh nhạt, không quan tâm, để ý tới | Gần nghĩa, nhẹ hơn một chút |
| Lãnh đạm | Lạnh lùng, nhạt nhẽo trong đối xử | Gần nghĩa, sắc thái sách vở |
| Đồng cảm | Cùng có chung một mối cảm xúc, cảm nghĩ | Trái nghĩa: đặt mình vào chỗ người khác |
| Trắc ẩn | Thương xót, động lòng trước nỗi khổ của người | Trái nghĩa: không chỉ hiểu mà còn muốn giúp |
Chữ trắc ẩn có một lịch sử dài trong sách Mạnh Tử; bài giải nghĩa lòng trắc ẩn 惻隱 kể kỹ hơn. Đặt cạnh nhau sẽ thấy vô cảm không đơn giản là “thiếu cảm xúc”, mà là thiếu đúng thứ cảm xúc hướng về người khác.
Ở chiều ngược lại của vô cảm là khả năng cảm nhận nỗi đau người khác; các từ thay cho cảm nhận có trong bài từ đồng nghĩa với cảm nhận.
Sống chết mặc bay và gương mặt của sự thờ ơ
Trong văn học, chân dung vô cảm rõ nét nhất mà học sinh gặp là viên quan phụ mẫu trong truyện ngắn Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn. Ngoài trời mưa lớn, đê sắp vỡ, dân phu ướt sũng hộ đê. Trong đình, quan ngồi đánh tổ tôm, bát yến hấp đường phèn bên cạnh, ai báo tin đê nguy cũng bị gạt đi. Đến lúc đê vỡ, nước tràn làng, quan vẫn đang mừng vì ván bài ù to. Ngay nhan đề đã là một lời kết tội cho thái độ ấy.
Viết bài nghị luận về bệnh vô cảm
Đề thường gặp: “Suy nghĩ về bệnh vô cảm của giới trẻ”, “Bàn về thói thờ ơ trước nỗi đau của người khác”. Một khung bài gọn:
- Giải thích: vô cảm là không động lòng trước điều đáng phải động lòng; vì sao gọi là “bệnh” (lây lan, âm thầm, khó nhận ra ở chính mình).
- Biểu hiện: chọn hai ba cảnh gần gũi (quay clip thay vì giúp, im lặng khi bạn bị bắt nạt), tránh kể lan man.
- Nguyên nhân: sợ phiền, tâm lý đám đông, sống ảo, thiếu sự dạy dỗ về lòng thương người.
- Tác hại: người cần giúp bị bỏ rơi; cái ác có đất sống; chính người vô cảm cũng nghèo đi về tâm hồn.
- Giải pháp và liên hệ: tập để ý người bên cạnh, giúp trong khả năng an toàn của mình (báo người lớn, gọi cấp cứu); kể một việc nhỏ em đã làm hoặc đã bỏ lỡ.
Bài mẫu bàn về thói vô cảm từ truyện Sống chết mặc bay là một cách triển khai đề này từ tác phẩm văn học. Muốn viết theo hướng đời sống học đường thì xem thêm mẫu “thấy bạn bị bắt nạt thì im lặng?” trong tuyển các bài nghị luận đời sống cho lớp 7.
Vô cảm: hỏi ngắn, đáp gọn
Vô cảm nghĩa là gì?
Là không có cảm xúc, không có tình cảm trước những tình huống lẽ ra phải có, nhất là trước nỗi đau hay khó khăn của người khác.
Bệnh vô cảm là gì?
Là cách gọi bóng cho thói thờ ơ, dửng dưng đang lan rộng trong một cộng đồng. Gọi là bệnh vì nó lây và khó tự nhận ra, chứ không phải một chẩn đoán y khoa.
Vô cảm có phải là lạnh lùng?
Không hẳn. Người lạnh lùng có thể ít bộc lộ nhưng vẫn ra tay giúp khi cần. Người vô cảm thì không động lòng, và vì thế cũng không hành động.
Làm sao để không trở nên vô cảm?
Bắt đầu từ việc để ý: hỏi han một người bạn ít nói, cất điện thoại khi người khác đang kể chuyện, giúp một việc nhỏ khi thấy ai đó lúng túng. Đồng cảm là kỹ năng, càng dùng càng nhạy.