Lòng trắc ẩn là nỗi thương xót dấy lên trong lòng khi thấy người khác gặp khổ, kèm theo cảm giác không nỡ đứng nhìn. Nếu ai hỏi “lòng trắc ẩn nghĩa là gì” thì câu ngắn nhất là: biết đau trước nỗi đau của người khác. Chữ này gốc Hán Việt, thường đi với các động từ như động lòng, khơi dậy, đánh thức.
| Nghĩa ngắn | Thương xót, đau lòng trước cảnh khổ của người khác |
| Gốc từ | Hán Việt 惻隱: trắc (xót xa, thương xót) + ẩn (đau lòng; cũng hiểu là kín trong lòng) |
| Loại từ | Động từ; “lòng trắc ẩn” là cụm danh từ |
| Tiếng Anh | compassion |
Lòng trắc ẩn là gì?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) ghi trắc ẩn là động từ, nghĩa là thương xót một cách kín đáo trong lòng. Hai ví dụ đi kèm rất quen: động lòng trắc ẩn, ánh mắt đầy vẻ trắc ẩn.
Chữ “kín đáo” đáng để ý. Trắc ẩn không ồn ào. Nó là cái nhói lên khi thấy một bà cụ đội mưa bán vé số, khi đọc tin một đứa trẻ bị bỏ rơi, trước cả lúc mình kịp làm gì. Vì vậy trong câu văn, trắc ẩn hay đứng cạnh ánh mắt, tấm lòng, niềm thương, ít khi đứng cạnh những việc làm rầm rộ.
Ví dụ: Nhìn chú mèo ướt sũng nép dưới mái hiên, cô bé thấy trắc ẩn và mang ra một chiếc khăn cũ.
惻 và 隱, và đứa trẻ bên miệng giếng của Mạnh Tử
Chữ trắc (惻) Thiều Chửu giảng là xót xa, bùi ngùi, thương xót; ông còn ghi luôn rằng trong lòng thương xót, không nỡ làm khổ ai hay không nỡ nhìn người khác khổ thì gọi là trắc ẩn. Chữ ẩn (隱) thường gặp với nghĩa ẩn nấp, giấu kín, như ẩn sĩ, ẩn tình. Nhưng trong văn ngôn nó còn một nghĩa ít người biết: đau lòng, thương xót, mà Từ điển Trần Văn Chánh xếp riêng. Cho nên đọc 惻隱 là “xót và đau”, cũng có thể hiểu là “nỗi xót giấu trong lòng”. Hai cách hiểu không chọi nhau.
Chữ này nổi tiếng nhờ sách Mạnh Tử, thiên Công Tôn Sửu thượng. Mạnh Tử đặt ra một cảnh: bất chợt thấy đứa trẻ sắp ngã xuống giếng, ai cũng giật mình thương xót. Người ta không làm vậy để làm quen với cha mẹ đứa bé, cũng không để được làng xóm khen. Từ đó ông kết luận: “惻隱之心，仁之端也” (trắc ẩn chi tâm, nhân chi đoan dã), nghĩa là lòng trắc ẩn là đầu mối của đức nhân. Bên cạnh nó còn ba đầu mối khác: lòng biết hổ thẹn (của nghĩa), lòng nhường nhịn (của lễ), lòng biết phải trái (của trí).
Chữ “đoan” ở đây là cái mầm, cái đầu sợi. Có mầm chưa phải đã thành cây. Theo Mạnh Tử, người ta phải nuôi cái mầm ấy cho lớn lên thì mới thành người nhân.
Trắc ẩn, thương hại, đồng cảm: đặt ba chữ lên bàn cân
| Từ | Nghĩa theo từ điển | Vị trí người cảm thấy | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Trắc ẩn | Thương xót kín đáo trong lòng | Đứng cạnh nỗi khổ, thấy mình đau theo | Động lòng trắc ẩn trước em bé lạc mẹ |
| Thương hại | Rủ lòng thương xót | Thường nhìn từ trên xuống, dễ làm người kia tủi | “Tôi không cần ai thương hại.” |
| Đồng cảm | Cùng có chung một mối cảm xúc, cảm nghĩ | Ngang hàng, hiểu vì từng trải giống nhau | Cùng thi trượt nên hai đứa rất đồng cảm |
Chữ “rủ lòng” trong định nghĩa thương hại đã nói gần hết: có một người ở cao hơn cúi xuống. Bởi vậy nhiều người nhận lòng tốt mà vẫn thấy buồn, vì cảm giác bị thương hại. Đồng cảm thì đòi hỏi ít nhiều trải nghiệm chung. Trắc ẩn nằm giữa: không cần đã từng khổ như người kia, chỉ cần không dửng dưng.
Gần nghĩa với trắc ẩn còn có thương cảm, cảm thông, xót thương, lòng nhân ái, từ bi (sắc thái nhà Phật). Phía ngược lại là vô cảm, dửng dưng, nhẫn tâm, tàn nhẫn. Nhẫn tâm nặng hơn vô cảm: vô cảm là thấy mà không động lòng, nhẫn tâm là nỡ làm điều ác dù biết người kia đau.
Những trang văn khiến người đọc động lòng trắc ẩn
Văn chương nhiều khi chẳng cần gọi tên chữ trắc ẩn, nó chỉ đặt người đọc trước một nỗi khổ rồi để lòng thương tự đến.
Truyện Cô bé bán diêm của An-đéc-xen là ví dụ rõ nhất. Đêm giao thừa, em bé chân trần đi giữa phố, quẹt từng que diêm để sưởi, rồi chết rét ở góc tường. Người qua lại đông mà không ai dừng chân. Trang truyện vì thế vừa gợi thương, vừa như lời trách khẽ sự lạnh lùng của người lớn. Có thể đọc lại câu hỏi SGK trong bài soạn truyện Cô bé bán diêm cho lớp 6.
Ở Chiếc lá cuối cùng của O. Hen-ri, cụ Bơ-men lặng lẽ vẽ một chiếc lá lên tường trong đêm mưa gió để cô Giôn-xi ốm nặng còn chút hi vọng. Cụ nhiễm lạnh, sưng phổi rồi mất. Lòng trắc ẩn ở đây đã đi hết đường của nó: từ thương sang hành động, và hành động bằng cả mạng sống.
Ý cho bài nghị luận về lòng trắc ẩn
Đề hay gặp: “Suy nghĩ về lòng trắc ẩn”, “Bàn về căn bệnh vô cảm”, “Thương người như thể thương thân”. Một khung gọn:
- Giải thích: trắc ẩn là biết thương xót trước nỗi khổ của người khác; có thể mượn ý Mạnh Tử xem đó là đầu mối của lòng nhân.
- Biểu hiện: nhường chỗ cho người già trên xe buýt, hỏi han bạn đang buồn, quyên góp khi miền Trung lũ lụt, không chia sẻ clip người gặp nạn để câu tương tác.
- Vì sao cần: người được thương thấy mình không cô độc; người biết thương cũng sống rộng lòng hơn.
- Mặt trái cần tránh: thói vô cảm, đứng quay phim thay vì giúp; cả kiểu thương hại làm người khác tổn thương, hoặc thương nhầm chỗ để kẻ xấu lợi dụng.
Hai bài viết sẵn để tham khảo cách triển khai: mẫu Thương người như thể thương thân của lớp 11 và bài bàn về thói vô cảm từ Sống chết mặc bay.
Băn khoăn quanh chữ trắc ẩn
Lòng trắc ẩn nghĩa là gì trong tiếng Anh?
Từ tương ứng là compassion. Gốc Latin của chữ này mang ý “cùng chịu đựng”, khá gần tinh thần của chữ trắc ẩn trong tiếng Việt.
Trắc ẩn và lòng tốt có giống nhau không?
Gần nhưng không trùng. Trắc ẩn là cảm xúc thương xót trong lòng; lòng tốt rộng hơn, gồm cả những việc giúp người mà không cần ai đang khổ. Trắc ẩn thường là chỗ khởi đầu của lòng tốt.
Người không khóc khi xem phim buồn có phải là thiếu lòng trắc ẩn không?
Không hẳn. Mỗi người bộc lộ cảm xúc một kiểu. Lòng trắc ẩn được thấy rõ hơn ở cách ta đối xử với người thật đang gặp khó ngoài đời, chứ không ở số giọt nước mắt.
Từ trái nghĩa với trắc ẩn là gì?
Hay dùng nhất là vô cảm và nhẫn tâm. Trong văn nghị luận, “căn bệnh vô cảm” thường được đặt đối lập trực tiếp với lòng trắc ẩn.